Trùng tu di tích:

Không tuân thủ pháp luật, thiếu chuyên môn sẽ phá hoại di sản 

Xem với cỡ chữ
Gần đây, sau trùng tu, tôn tạo, các di tích, trong đó phần nhiều là công trình liên quan tới tín ngưỡng, tôn giáo, bị “biến dạng”, “trẻ hóa”. Vụ việc bia đá cổ thế kỷ XVII bị vỡ thành nhiều mảnh khi trùng tu di tích quốc gia chùa Thổ Hà, xã Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang, tiếp tục làm dấy lên lo ngại về trình độ chuyên môn của đơn vị trùng tu, quy trình khoa học, việc tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ di sản hiện nay.
Bia đá chùa Thổ Hà bị vỡ trong quá trình thi công - Ảnh: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang
Bia đá chùa Thổ Hà bị vỡ trong quá trình thi công
 Ảnh: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Giang

Bỏ quên bia đá khi lập phương án trùng tu 

Hình ảnh khối bia đá tứ diện của di tích chùa Thổ Hà được buộc dây quấn ngang, bị vỡ ra thành 2 khúc lớn và một vài mảnh lẻ trong quá trình trùng tu làm nhiều người tiếc nuối. Theo các nhà nghiên cứu, khối bia cổ tại chùa Thổ Hà có niên hiệu Vịnh Trị năm thứ 4 (1679), là tấm bia đẹp trong lịch sử minh văn ở Việt Nam.

Đáng nói là tấm bia đang lành lặn, văn tự gần như nguyên vẹn đã bị vỡ trong quá trình trùng tu di tích chùa Thổ Hà. Theo báo cáo giải trình của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang, do nền chùa thấp, mỗi lần mưa lụt lại bị ngập, hỏng hóc hiện vật nên cần thiết phải nâng cốt nền khuôn viên chùa. Địa phương trước thực tế này đã đề nghị đơn vị thi công nâng cốt nền chùa cao thêm 1,5m. Mọi thủ tục, quy trình tu bổ, tôn tạo di tích đều bảo đảm, duy chỉ có khối bia đá cổ, khi lập phương án trùng tu không nói đến?!

Báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 10.9 nêu rõ: Ngày 8.9 đơn vị thi công tổ chức dịch chuyển bia đá (tại vị trí sân phía trước tòa Tam bảo) ra vị trí bảo quản, nhằm lấy mặt bằng cho việc nâng cốt nền khuôn viên chùa Thổ Hà. Đơn vị thi công đã đào xung quanh bia, dùng dây vải buộc vào thân bia, sử dụng xe cẩu để nâng (nhằm luồn dây qua phần đế bia để buộc bó toàn bộ bia trước khi dịch chuyển). Tuy nhiên, khi tiến hành nâng bia thì thân bia bị tách rời thành nhiều mảnh...

	Quá trình trùng tu cần giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích - Ảnh: Fanpage Làng Cổ Thổ Hà
Quá trình trùng tu cần giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích 
Ảnh: Fanpage Làng Cổ Thổ Hà

Có thể thấy, quá trình di dời bia đá đã vi phạm Điều 34, Luật Di sản Văn hóa: Việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích phải bảo đảm các yêu cầu: giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích; lập quy hoạch, dự án trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, trừ trường hợp sửa chữa nhỏ không ảnh hưởng đến yếu tố gốc cấu thành di tích. Đối với di tích cấp tỉnh, phải được sự đồng ý bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền về văn hóa, thể thao và du lịch cấp tỉnh; đối với di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt, phải được sự đồng ý bằng văn bản của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch...

Sau khi xem xét vụ việc, Cục Di sản văn hóa đã có văn bản đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang chỉ đạo chủ đầu tư bảo vệ tại chỗ bia đá, đề xuất phương án tu bổ, gắn chắp bia bảo đảm khoa học và chất lượng báo cáo UBND tỉnh Bắc Giang và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bên cạnh đó, Cục Di sản Văn hóa cũng đề nghị rà soát toàn bộ quá trình triển khai thực hiện dự án tu bổ di tích chùa Thổ Hà, để bảo đảm dự án được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

Nâng cao chất lượng đội ngũ, tăng cường thanh tra, kiểm tra

Theo các chuyên gia, việc di dời bia và nâng cốt nền chùa cần được xây dựng quy trình khoa học, sự thẩm định của chuyên gia về phục hồi, tu bổ, bảo quản di tích, được cơ quan quản lý, chuyên môn thông qua.

Bên cạnh đó, qua hình ảnh về sự cố vỡ bia chùa Thổ Hà, có thể thấy, ngoài việc tùy tiện di dời bia đá, kỹ thuật dịch chuyển bia còn được thực hiện không đúng kỹ thuật, khi di chuyển bia đá, đơn vị thi công gia cố không chắc chắn, cách buộc dây vào thân bia đá để nhổ lên, trong khi chân móng rất nặng, lại không có giá đỡ, nên dễ đứt gãy.

PGS. TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng: Với bia đá hình trụ, lại có tuổi đời hàng trăm năm, mỗi bước làm đều phải rất thận trọng, tỷ mỉ. Bia cổ có thể ví như các cụ già, "xương cốt" đã lỏng lẻo, vì thế phải được bảo vệ chắc chắn. Có thể thấy, các đơn vị thiếu chuyên môn không có kinh nghiệm, không đánh giá kỹ lưỡng dựa trên tính chất, đặc điểm bia đá cổ...

Điều này cũng đặt ra vấn đề chất lượng, trình độ chuyên môn của đội ngũ trùng tu di tích hiện nay. Luật Di sản văn hóa quy định: “Tổ chức, cá nhân thi công, giám sát thi công dự án bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện hành nghề đối với tổ chức và chứng chỉ hành nghề đối với cá nhân".

Qua các vụ việc xảy ra cho thấy, chứng nhận hành nghề mới là điều kiện cần. Chất lượng nguồn nhân lực trùng tu di tích cần được nâng cao là yếu tố quan trọng để di tích tránh bị xâm hại, biến dạng khi tu bổ. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác quản lý của các cấp chính quyền địa phương; các cơ quan chức năng, nhất là ngành văn hóa có những biện pháp kiên quyết hơn trong giám sát, thanh tra, kiểm tra, để hoạt động trùng tu được thực hiện đúng pháp luật, giúp các di tích trường tồn; góp phần giữ gìn các giá trị truyền thống.

Ngọc Phương