Không thể “nóng đâu, phủi đó” 

Xem với cỡ chữ
Tại Phiên chất vấn và trả lời chất vấn sáng 9.11, trả lời câu hỏi của ĐBQH Trần Thị Vĩnh Nghi (Cần Thơ) về chiến lược chuyển đổi giống cây trồng, vật nuôi vùng đồng bằng sông Cửu Long, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Nguyễn Xuân Cường khẳng định, chiến lược phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu của vùng gắn với 3 nhóm sản phẩm chủ lực, theo thứ tự ưu tiên là thủy sản - cây ăn quả - lúa gạo. Trong đó, chủ trương là thúc đẩy phát triển thủy sản và trái cây, cơ cấu lại ngành lúa gạo; tập trung vào các nhóm giống chịu hạn, chịu mặn tốt.

Mùa khô năm 2020, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã chủ động khuyến cáo giảm 50.000ha đất lúa vụ Đông Xuân có nguy cơ bị hạn hán và xâm nhập mặn cao ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long để chuyển sang cây trồng khác phù hợp hơn. Bộ cũng khuyến khích các tỉnh trong vùng tiếp tục chuyển đổi mạnh hơn về cơ cấu cây trồng; nhất là các khu vực không chủ động được nguồn nước, thường xuyên bị hạn mặn thì nên giảm đất lúa để chuyển sang nuôi thủy sản, trồng rau màu, cây ăn trái…

Thực tế, việc chuyển đổi cây trồng vật nuôi được người dân tích cực triển khai. Nếu 2016 được xem là năm hạn mặn khốc liệt trăm năm mới có một lần thì 4 năm sau, mọi kỷ lục khốc liệt đã bị phá vỡ. Tuy nhiên, theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, năm 2016 có đến 405.000ha lúa bị thiệt hại thì năm 2020 chỉ thiệt hại 39.000ha. Tất nhiên, không thể lấy thiệt hại để minh chứng cho sự thành công, nhưng rõ ràng con số trên là đáng ghi nhận trong việc dịch chuyển cơ cấu cây trồng để “né” hạn mặn.

Tại Sóc Trăng, việc chuyển đổi cây trồng, vật nuôi trong thực tế cao hơn rất nhiều so với kế hoạch địa phương đặt ra. Như năm 2018 kế hoạch chuyển từ đất lúa sang cây trồng khác của tỉnh chỉ là 2.000ha, nhưng thực tế nông dân đã chuyển đổi được 8.815ha. Năm 2019, kế hoạch chuyển đổi chỉ có 1.700ha nhưng thực tế bà con đã chuyển đổi 4.192ha sang nuôi trồng thủy sản và cây hàng năm… Theo ngành nông nghiệp tỉnh này, nếu không xuống giống lúa vụ 3 thì hệ thống thủy lợi của tỉnh hoàn toàn đủ khả năng bảo đảm nguồn nước cho người dân chuyển đổi sang cây màu, cây ăn trái. “Lý do là hiệu suất sử dụng nước của lúa rất khủng khiếp”.

Tại Đồng Tháp, từ năm 2018 UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa giai đoạn 2018 - 2020. Chủ trương của tỉnh là giảm dần diện tích gieo sạ lúa vụ hè thu để chuyển sang trồng rau màu, cây công nghiệp ngắn ngày, cây ăn quả. Nhiều địa phương trong tỉnh đã thực hiện các mô hình luân canh cây trồng có hiệu quả cao như trồng vừng trên đất lúa, trồng ngô, ớt, khoai môn. Đặc biệt, cây vừng chịu được hạn hán, ít sâu bệnh nên phát triển tốt, năng suất đạt hơn 700 kg/ha với giá bán 47.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, nông dân thu lãi hơn 20 triệu đồng/ha.

Tuy nhiên, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi thành công không có nghĩa là nông dân hạn chế được rủi ro, nâng cao thu nhập. Bởi  sản xuất nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào giá cả, “đầu ra” trong từng thời điểm. Hầu hết các địa phương ở đồng bằng sông Cửu Long đều gặp nút thắt đầu ra thiếu ổn định. Từ đó, tác động không nhỏ tới việc chuyển đổi cây trồng mùa hạn mặn. Ngay cả việc chuyển sang cây ăn quả cũng gặp nhiều khó khăn bởi việc lựa chọn chủng loại trái cây, quy mô, diện tích, sản lượng như thế nào để đáp ứng nhu cầu thị trường khó tính vẫn chưa thể có câu trả lời.

Nông dân miền Tây đã có những chuyển biến để thích nghi với tình hình, nhưng hơn hết họ vẫn cần sự hướng dẫn, hỗ trợ từ Nhà nước. Bởi nếu chuyển đổi một cách manh mún, không có quy hoạch phù hợp, nông dân rất dễ rơi vào điệp khúc “trồng - chặt, chặt - trồng”. Chuyển đổi theo hướng giảm bớt lúa là cần thiết, nhưng thay thế cây lúa bằng cây gì, con gì, phải có sự tính toán một cách kỹ lưỡng. Đặc biệt, trong quá trình thực hiện phải thu hút được sự tham gia của khối tư nhân vì điều này giúp chuyển đổi sản xuất mang lại hiệu quả cao hơn và giải quyết được bài toán đầu ra cho nông sản.

Khi làm việc với các địa phương ở đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã lưu ý “phải có quy hoạch tổng thể vùng để có tầm nhìn dài hạn hơn chứ không phải nóng đâu phủi đó, đối phó từng năm”. Thực tế này đòi hỏi việc sản xuất phải theo quy hoạch vùng, vụ trồng thích hợp nhu cầu thị trường... với sự gắn kết chặt chẽ, minh bạch và sự chia sẻ quyền lợi, nghĩa vụ giữa doanh nghiệp và nông dân; sự hỗ trợ của Nhà nước và nhà khoa học.

Chi An