Hội đồng Nhân dân giám sát hoạt động của cơ quan tư pháp

Bài 1: Nhiều rào cản, vướng mắc 

Xem với cỡ chữ

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2.6.2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định quan điểm: Các cơ quan tư pháp, cơ quan bổ trợ tư pháp phải đặt dưới sự giám sát của các cơ quan dân cử và Nhân dân. Đồng thời, đề ra nhiệm vụ hoàn thiện cơ chế giám sát của các cơ quan dân cử và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân đối với các cơ quan tư pháp. Để cơ quan tư pháp đặt dưới sự giám sát của các cơ quan dân cử như quan điểm và nhiệm vụ nghị quyết đề ra, trong thực tiễn vẫn đang còn nhiều vấn đề.

Ngoài lúng túng trong xác định đối tượng giám sát là cơ quan tư pháp, hoạt động giám sát của cơ quan dân cử đối với cơ quan tư pháp còn gặp phải nhiều rào cản, vướng mắc. Ngoại đạo, không sâu nên việc giám sát đối với cơ quan tư pháp là một vấn đề khó đối với cơ quan dân cử, nhất là đối với HĐND cấp huyện, giám sát qua xem xét báo cáo đã khó, việc chất vấn và giám sát theo chuyên đề lại càng khó khăn hơn.

Đâu là cơ quan tư pháp?

Theo cách hiểu đơn giản, cơ quan tư pháp là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Thực tế, Hiến pháp cũng như các văn bản pháp luật, không văn bản nào xác định rõ ràng, thống nhất cơ quan thực hiện quyền tư pháp là những cơ quan nào? Hoạt động tư pháp gồm những hoạt động gì? Trong Luật Tổ chức Viện Kiểm sát Nhân dân (năm 2002) cũng không có điều khoản nào làm rõ khái niệm hoạt động tư pháp, kiểm sát hoạt động tư pháp mà chỉ dùng phương pháp liệt kê một số nhiệm vụ của kiểm sát hoạt động điều tra, hoạt động xét xử, hoạt động thi hành án.

Ban Pháp chế HĐND thị xã Hồng Lĩnh làm việc với TAND thị xã để thẩm tra báo cáo trình kỳ họp HĐND
Ảnh: Bình Nguyên

Trong các Nghị quyết của Đảng về công tác tư pháp nói riêng, cụm từ cơ quan tư pháp được sử dụng nhiều, nhưng cũng không có văn bản nào xác định một cách thống nhất, rõ ràng cơ quan tư pháp gồm những cơ quan nào, điều này gây lúng túng trong cách xác định đâu là cơ quan tư pháp trong nhận thức của nhiều người. Đơn cử như Nghị quyết số 08/NQ-TW, ngày 2.1.2002 của Bộ Chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”, khi đề cập đến việc nâng cao chất lượng hoạt động và đề cao trách nhiệm của các cơ quan và cán bộ tư pháp đã xác định các cơ quan sau: Cơ quan điều tra; cơ quan công tố (các viện kiểm sát nhân dân); cơ quan xét xử (các tòa án); cơ quan thi hành án (hình sự, dân sự); cảnh sát tư pháp… Nghị quyết số 49-NQ/TW, ngày 2.6.2005 về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”, khi đề cập đến việc xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hoàn thiện tổ chức, bộ máy của các cơ quan tư pháp đã nêu tên các cơ quan: Tòa án Nhân dân; Viện Kiểm sát Nhân dân; cơ quan điều tra; cơ quan thi hành án.

Tuy nhiên, Khoản 1, Điều 102, Hiến pháp 2013 xác định: Tòa án Nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Quy định này và quy định của Hiến pháp năm 1946 lại trùng khớp với nhau: Tòa án là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Vậy những cơ quan còn lại: Viện kiểm sát, thi hành án, cơ quan điều tra có phải là cơ quan tư pháp không, vì theo quy định những cơ quan này không thực hiện quyền tư pháp. Vậy giữa cơ quan tư pháp và cơ quan thực hiện quyền tư pháp có gì giống và khác nhau? Cơ quan không được thực hiện quyền tư pháp có được gọi là cơ quan tư pháp hay không đến nay cũng chưa có một quy định rõ ràng. Trong bài viết này, xin xác định cơ quan tư pháp như đề cập của Nghị quyết số 49, gồm: Tòa án Nhân dân; Viện Kiểm sát Nhân dân; cơ quan điều tra; cơ quan thi hành án.

Khó cho cơ quan dân cử

Việc giám sát các cơ quan tư pháp của cơ quan dân cử địa phương đã được quan tâm và tăng cường hơn, nhất là sau khi Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND được ban hành. Thực tế cho thấy, hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn đối với các cơ quan tư pháp tại các kỳ họp Quốc hội, phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội, HĐND các cấp đã được đổi mới về phương thức, tăng cường và nâng cao chất lượng. Việc xem xét các báo cáo công tác của Chánh án Tòa án Nhân dân, Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân ngày càng được quan tâm. Tuy nhiên, ngoài lúng túng trong xác định đối tượng giám sát là cơ quan tư pháp như đã phân tích ở phần trên, hoạt động giám sát của cơ quan dân cử đối với cơ quan tư pháp vẫn còn gặp nhiều rào cản, vướng mắc.

Trong thực tế, để có sự am hiểu, giám sát được các cơ quan này cũng là cả một vấn đề nan giải bởi đây là hệ thống cơ quan có chuyên môn sâu, mặt khác quy định pháp luật của khối cơ quan này còn vướng mắc, chồng chéo, mâu thuẫn. Ngoại đạo, không sâu nên việc giám sát đối với cơ quan tư pháp là một vấn đề khó đối với cơ quan dân cử, nhất là đối với HĐND cấp huyện, giám sát qua xem xét báo cáo đã khó, việc chất vấn và giám sát theo chuyên đề lại càng khó khăn hơn.

Khi xây dựng đề cương một cuộc giám sát chuyên đề, một lãnh đạo Ban Pháp chế HĐND cấp huyện cho biết gặp rất nhiều khó khăn, muốn xây dựng được nội dung, đề cương ngoài tìm hiểu hệ thống văn bản pháp luật thì cũng phải có người trong ngành hướng dẫn, giải thích nếu không không thể tiếp cận được bởi họ chuyên sâu, có nhiều thuật ngữ, quy định chuyên ngành. Nhiều nội dung họ báo cáo sao biết vậy chứ đoàn giám sát cũng không hiểu rõ và cũng chưa thể có căn cứ để chất vấn làm rõ thêm.

Ngoài quy định, đặc thù ngành chuyên sâu, một nguyên nhân khiến việc giám sát cơ quan tư pháp của cơ quan dân cử gặp khó khăn chính là nhân sự của cơ quan dân cử hầu hết kiêm nhiệm và là dân ngoại đạo. Vì không hiểu rõ nên chẳng ai đủ dũng khí để chất vấn làm rõ, việc giám sát chuyên đề cũng còn hạn chế về nội dung và số lượng. Thống kê cho thấy, ở nhiều kỳ họp HĐND, số lượng câu hỏi chất vấn cũng như số lượng Chánh án và Viện trưởng đăng đàn trả lời chất vấn tại các kỳ họp rất ít.

Việc giám sát chuyên đề và xem xét báo cáo do Ban Pháp chế thực hiện song chủ yếu vẫn đang theo chiều hướng đi để nghe và đánh giá lại, còn hiểu, phân tích, phản biện và làm rõ vấn đề hầu như chưa sâu rộng. Ở cấp huyện, việc HĐND ra nghị quyết về kết quả giám sát khối cơ quan tư pháp hầu như chưa có tiền lệ... Tóm lại, nhiều nơi chủ yếu đang dừng lại ở mức độ xem xét báo cáo của viện, tòa và chi cục thi hành án tại các kỳ họp HĐND.

Lê Hồng Hạnh - Phó trưởng ban Kinh tế - Xã hội HĐND thị xã Hồng Lĩnh, Hà Tĩnh