Đi tìm... thứ mình không biết 

Xem với cỡ chữ
Rất ít nhà văn đương đại nào có thể trống rỗng hóa những cuộc đi (hay chính cuộc đời) như Patrick Modiano. Ông làm được điều đó chỉ bằng một đoạn ngắn ngủi trong cuốn tiểu thuyết có cái tên là lạ: "Con chó mùa xuân"...

Khỏi phải hỏi: "Lại Patrick Modiano à? Thế có gì mới?” vì - vâng - lại Modiano, và cũng không có gì mới. Đây là kiểu sách bạn đọc cũng được mà không đọc cũng được, bạn có thể đọc duy nhất một cuốn và bình luận về tất cả các cuốn khác như thể đã đọc hết lâu rồi. Tôi nhận ra Modiano là một cái ông tác giả rất dễ bị hiểu lầm, một nhà văn mà người ta có thể chẳng cần biết gì nhiều về ông nhưng vẫn có thể nói như thể đã biết tất tật về ông, chỉ cần nghe lõm bõm được mấy từ khóa “đi tìm thời gian đã mất”, “nỗi u sầu lãng mạn”, “luyến tiếc quá khứ”, “hồi ức không bao giờ trở lại”.

Tôi cũng đọc được láng máng ở đâu đó một-ai-đó nhận định rằng thứ văn chương của Modiano ít quyết liệt và nhà văn không có cá tính mạnh. Nhân đây tôi cũng xin khẳng định luôn, Modiano không thể thiếu quyết liệt hay thiếu cá tính. Làm gì có ai thiếu quyết liệt và cá tính mà viết mấy chục tiểu thuyết đều như một? Và viết đi viết lại cùng một điều đó trong suốt mấy chục năm qua một cách cần mẫn không ngừng nghỉ? Nếu người ta không có điều gì đó thực sự muốn nói và muốn biểu lộ thì người ta không thể nào quyết liệt thế đâu. Ông viết đi viết lại một cuốn sách như cái cách Van Gogh vẽ đi vẽ lại hoa hướng dương hay Monet vẽ đi vẽ lại ao hoa súng. Những cuốn sách của ông giống nhau đến nỗi mà đôi khi chúng sẽ lẫn lộn vào nhau trong trí nhớ của bạn. Không thể nhớ ra ai đã ngồi ở quán cafe đó, ai đã biến mất, ai đã loanh quanh trên những đại lộ ngoại vi Paris, bởi tất cả dường như đã ngồi đó, đã loanh quanh, đã biến mất, như tro bụi khi hỏa thiêu không phân biệt nổi của người nào với người nào.

Từng có lần, ông nói thế này về sự trở lại của những “điệp khúc” trong văn chương ông: “Giống như là một nhiếp ảnh gia cố gắng bắt lấy ai đó từ những góc khác nhau và ảnh chụp ra đều không hoàn toàn chuẩn xác.”.

Không, Modiano không viết, ông đang chụp ảnh, ông chụp ảnh ra một tiểu thuyết. Chiếc máy ảnh ẩn dụ là vũ khí của ông để đọ sức với thời gian. Đọc Modiano giống như giở một quyển album ảnh, những bức ảnh kết thành một đường dây cốt truyện mơ hồ, nhưng những mắt xích quan trọng nhất lại thiếu, mỗi tình tiết không nối liền mà chỉ là những đoạn cắt rời của thời gian, giữa chúng là khoảng hẫng, và người đọc nhảy cóc qua các khung hình.

Trong tiểu thuyết Con chó mùa xuân, nhân vật kể truyện (hay có lẽ, chính hiện thân của Modiano) kết bạn với một nhiếp ảnh gia. Anh nhận kiểm kê toàn bộ những tấm ảnh mà ông đã chụp, một hành động sắp xếp vô nghĩa như ai đó cố gắng đặt cuộc sống vào vị trí. Anh tin rằng ký ức hoạt động với cơ chế của một tấm ảnh Polaroid; dù ký ức có đang hôn mê, chỉ cần một kỷ vật xuất hiện, là ngay lập tức bừng thức trong tâm trí. Có nhiều cách hiểu về Con chó mùa xuân, một cách hiểu có thể là: Đây là một câu chuyện về nghề viết. Ngay đoạn đầu, vị nhiếp ảnh gia và nhân vật tôi đã có cuộc bàn luận về viết. “Người ta viết bằng các từ, còn ông, ông tìm sự im lặng. Một bức ảnh có thể diễn đạt sự im lặng. Nhưng còn các từ thì sao?”. Nhân vật tôi hứa sẽ tìm cách tạo ra sự im lặng bằng các từ. Anh đã làm được. Modiano đã làm được, bằng cách chẻ đứt thời gian, lấp đi những phần quan trọng, lấy nét vào một vài điểm ngẫu nhiên. Cũng nhờ đó, ông chống lại được thời gian. Ông né tránh đối mặt với tảng thời gian khổng lồ sập xuống, ông chỉ chiến đấu với từng mảnh khoảnh khắc, cứu lấy những ký ức đơn lẻ.

Nếu chỉ quan sát nhân vật của Modiano như một kẻ lang thang luyến tiếc quá khứ u sầu dịu dàng thì quá dễ rồi. Nhưng nếu chỉ thế thì không cần phải nói ra làm gì vì ai cũng biết như thế. Patrick Modiano kế thừa sở thích làm một flâneur (tạm hiểu là người tản bộ không mục đích) của nhiều nhà văn Pháp. Nhưng cuộc bộ hành của ông không nhằm để tích lũy một “bữa tiệc ngon cho đôi mắt” nói như Balzac, hay nó cũng không diễn ra vì “một mục đích cao quý hơn của một người tản bộ thuần túy, một mục đích lớn hơn là sự vui thích nhất thời với ngoại cảnh. Anh đi tìm một thứ không thể xác định được mà có lẽ chúng ta được phép gọi nó là chủ nghĩa hiện đại”, nói như Baudelaire.

Modiano ở giữa những thứ đó, không chỉ tản bộ thuần túy, nhưng cũng không đi tìm một triết học cuối cùng, có khi nhân vật của ông dừng lại ngắm một con chó, tự hỏi nó đi đâu. Những mẫu nhân vật dấn thân luôn tìm được cái cần tìm, nhưng nhân vật của Modiano càng đi càng không rõ mình đang tìm gì, thậm chí mình có phải là mình không, họ tan rã trước khi cuộc đi chấm dứt. Rất ít nhà văn đương đại nào có thể trống rỗng hóa những cuộc đi (hay chính cuộc đời) như Modiano. Ông làm được điều đó chỉ bằng một đoạn ngắn ngủi thế này trong "Con chó mùa xuân": “Hết rồi. Tôi chẳng còn là gì nữa. Lát nữa thôi, hẳn tôi sẽ đi ra khỏi khu vườn này đến một bến tàu điện ngầm, rồi một nhà ga và một bến cảng. Khi các cổng sắt đóng lại, hẳn từ tôi sẽ chỉ còn lại cái áo gió mà tôi mang, cuộn lại thành một nắm, trên băng ghế..."

Hiền Trang