Chắt chiu tinh túy tranh dân gian 

Xem với cỡ chữ
Vẫn tôn vinh những chất liệu mang tính dân tộc biểu trưng, đan xen hoài niệm về truyền thống, nhưng tác phẩm của Bùi Thanh Tâm có tạo hình đổi khác. Anh chia sẻ: “Tôi chắp ghép tất cả những tinh túy, đặc sắc mà các nghệ nhân dân gian nhiều đời gìn giữ và phát triển, đưa chúng vào một định dạng mới trong dòng chảy nghệ thuật đương đại Việt”.

Không có gì ở đằng sau”

Hơn 20 tác phẩm trong triển lãm “Không có gì ở đằng sau”, diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam từ 21.10 - 26.10, được chia thành 3 mảng chủ đề: Chiến tranh, tình yêu và đức tin. Ấn tượng lần đầu tiếp cận là cảm giác choáng ngợp trước những bức tranh dát vàng cỡ lớn, phủ lên nhiều hình ảnh, biểu tượng, câu chuyện quen thuộc ở những dòng tranh dân gian huy hoàng trong quá khứ. Cách “chơi sang” này được Bùi Thanh Tâm lý giải một cách khiêm tốn: “Chẳng cứ dát vàng là đắt, là quý đâu, nhiều chất liệu còn quý hơn vàng nhiều”.

Các tác phẩm nhằm đem đến cái nhìn mới về tranh dân gian truyền thống
Ảnh: Thái Minh

Họa sĩ Bùi Thanh Tâm sinh năm 1979 tại Thái Bình, tốt nghiệp Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, hiện sống và sáng tác tại Hà Nội. Tác phẩm của anh đã được trưng bày tại Hong Kong, Đài Loan (Trung Quốc) và một số nước châu Âu; đồng thời điểm danh trong nhiều bộ sưu tập ở châu Á và Thụy Sĩ...

Trên bề mặt canvas, Bùi Thanh Tâm đưa lên vô số hình ảnh lấy ra từ kho dữ liệu dân gian của tranh Đông Hồ, Hàng Trống, tranh thờ Kim Hoàng hay sản phẩm của làng nghề thủ công truyền thống làm vàng, bạc... Thực hành đồ họa in ấn được phát triển bằng kỹ thuật cắt dán collage của các nghệ nhân chạm bạc, vàng, nghệ nhân in khắc vẽ tay dân gian…

Họa sĩ cho biết, phát triển ý tưởng các bức tranh không xuất phát từ cái nhìn thấy trực tiếp, mà hiện diện ở cách thực hành của nghệ sĩ, bằng việc đến làng nghề, gặp gỡ và làm việc cùng nghệ nhân. Có điều, lựa chọn các chất liệu dân gian giờ đây không còn đơn giản chỉ là sự hoài niệm về nghệ thuật truyền thống hay khích lệ sự giữ gìn, phát triển nghệ thuật dân gian nữa.

Vẫn là hình ảnh đám cưới chuột, cậu bé trong tranh vinh hoa - phú quý, cá chép, gà đàn… nhưng các vật thể được trộn lẫn vào nhau, biến tấu thành những vật thể khác. Ở đó, con người không phải là trung tâm mà chỉ là một thành tố, cùng kể câu chuyện nghệ thuật. “Cảm xúc nghệ sĩ đi theo một dòng chảy nhất định. Ngày trước tôi muốn thứ ngôn ngữ ngồn ngộn, va đập mạnh, thì giờ đây là cái gì lắng lại, có chiều sâu hơn”.

Và cái lắng lại, chiều sâu hơn ấy được Bùi Thanh Tâm làm cho hiển lộ bằng cách tìm về chất văn hóa truyền thống. Thực ra, ý tưởng khai thác chất liệu tranh dân gian đã được anh đưa ra từ khoảng 10 năm trước, sau triển lãm cá nhân “Monalisa” gây tiếng vang ở trong nước và quốc tế. “Nhưng giai đoạn đó, tôi vẫn chưa thỏa mãn với những gì mình phát triển được. Phải đến thực hành lần này, với hành trình hơn 3 năm qua theo đuổi mục tiêu tái tạo một thứ gì mới cho nghệ thuật truyền thống - vốn là giá trị cốt lõi của văn hóa Việt”, Bùi Thanh Tâm chia sẻ.

Một định dạng mới

Tranh dân gian Việt Nam mang sự tinh tế, thấm đượm tinh thần của người Việt. Tiếp cận nghệ thuật hội họa dân gian, những lần đi vẽ ký họa tại các ngôi làng, đình, đền, chùa cổ đã giúp Bùi Thanh Tâm nhìn ra thần thái, tay nghề của nghệ nhân, điều đó càng hấp dẫn anh trong các thực hành nghệ thuật. Tuy nhiên, tìm đến nghệ thuật dân gian cũng là lúc dấy lên nỗi trăn trở về sự mai một, ngày càng vang bóng của dòng tranh này. Có dòng tranh chỉ còn một nghệ nhân, có dòng tranh đã bị thất truyền, thậm chí nhà nghiên cứu còn phải sang tận Pháp mượn lại bản in để về phục chế, mong tìm lại nét xưa... Tất cả điều này thôi thúc nghệ sĩ “phải làm cái gì đó”.

“Tôi muốn khẳng định dòng tranh dân gian có sự khác biệt, độc đáo. Là họa sĩ đương đại, tôi muốn thứ nghệ thuật trong tranh dân gian có gì đó hiện đại hơn. Giống như mở ra một chương mới, cái nhìn mới về truyền thống. Và tôi kết hợp tranh đồ họa thủ công của nghệ nhân với hội họa đương đại của nghệ sĩ”. Bùi Thanh Tâm cho biết, đó cũng là lý do với những tác phẩm lần này, anh phát triển thực hành bằng các phương pháp thủ công. Thông qua sử dụng, phát huy tính thủ công của nghệ nhân vàng bạc, nghệ nhân dân gian in khắc vẽ tay... họa sĩ kết hợp chúng lại với nhau, biến những kỹ thuật dân gian cổ xưa trở thành nghệ thuật đương đại.

Bằng cách giữ lại tinh thần của thủ công nhưng nâng tầm nó lên, họa sĩ muốn nhắc nhở mọi người giữ gìn văn hóa truyền thống. Đó cũng là con đường mà nhiều nghệ sĩ đương đại quan tâm trong bối cảnh gần đây hoạt động nghệ thuật trở nên mạnh mẽ, ý niệm trở về nguồn cội càng được đề cao. Bùi Thanh Tâm gọi con đường trở về với nguồn cội, quay về với đặc sắc văn hóa truyền thống ấy là bước song hành của nghệ thuật dân gian với nghệ thuật hiện đại.

“Những làng tranh Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng (còn gọi là tranh đồ họa in khắc) hay các làng nghề thủ công truyền thống làm vàng, bạc… đã có từ lâu đời, trở thành những biểu tượng văn hóa dân gian. Ấy là những câu chuyện đời sống thuần chất, hiểu tranh là hiểu đời sống của người Việt. Tôi muốn thực hành việc chắp ghép tất cả những tinh túy, đặc sắc mà các nghệ nhân dân gian nhiều đời gìn giữ, phát triển, đưa chúng vào một định dạng mới trong dòng chảy nghệ thuật đương đại Việt”, họa sĩ Bùi Thanh Tâm nói.

Thái Minh