Mỹ rút khỏi Hiệp ước Bầu trời mở

Quyết định vội vã? 

Xem với cỡ chữ
Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa xác nhận, Mỹ sẽ rời Hiệp ước Bầu trời mở (OST) với lý do Nga nhiều lần vi phạm thỏa thuận. Đây được coi là quyết định gây sốc thứ hai kể từ năm ngoái, khi ông chủ Nhà Trắng tuyên bố rút khỏi Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) được ký với Liên Xô cũ năm 1987. Nó thậm chí gây nghi ngờ về khả năng Mỹ sẽ gia hạn Hiệp ước New START được ký với Nga năm 2010 và hết hạn vào tháng 2.2021.

Lý do của Mỹ

Mặc dù có động thái gây sửng sốt như vậy, nhưng Tổng thống Donald Trump vẫn bỏ ngỏ khả năng sẽ quay lại, đồng thời không coi đây là nguyên nhân dẫn tới căng thẳng với Nga. Ông nói: “Tôi nghĩ chúng ta có quan hệ rất tốt với Nga, nhưng họ đã không tuân thủ hiệp ước. Chúng ta sẽ rút khỏi hiệp ước cho tới khi họ tuân thủ nó”. Ông thậm chí còn lạc quan nhận định, “sẽ có cơ hội để đàm phán lại hiệp ước hoặc đưa ra hiệp ước mới. Mỹ sẽ rút và tôi cho là Nga sẽ quay lại, nói muốn đàm phán hiệp ước với chúng ta”. Hôm qua, 22.5, Washington đã thông báo ý định tới tất cả các nước đã phê chuẩn OST, chính thức khởi động tiến trình rút lui kéo dài khoảng 6 tháng.

OST được Mỹ, Nga và một số quốc gia châu Âu ký kết năm 1992 tại Helsinki, Phần Lan, có hiệu lực năm 2002 nhằm thúc đẩy tính minh bạch về hoạt động quân sự. Ý tưởng của những người đặt nền móng cho hiệp ước này là khi các quốc gia càng giảm bớt nghi ngờ nhau, nguy cơ xung đột sẽ càng ít. Hiệp ước cho phép các quốc gia thành viên thực hiện các chuyến bay trinh sát ngắn, không vũ trang, qua các quốc gia khác để thu thập dữ liệu về hoạt động quân sự. Tuy nhiên, họ phải thông báo trước 72 giờ để nước chủ nhà có thời gian phản hồi. Đến nay đã có 35 quốc gia, trong đó có nhiều thành viên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tham gia và khoảng 1.500 chuyến bay đã được thực hiện trong khuôn khổ OST.

Được biết, quyết định trên được đưa ra sau 6 tháng đánh giá, trong đó chính quyền Mỹ cáo buộc Nga liên tục vi phạm thỏa thuận như ngăn cản chuyến bay của Mỹ trên không phận Gruzia và vùng lãnh thổ Kaliningrad của Nga; từ chối Mỹ và Canada tiến hành các chuyến bay đã lên kế hoạch trong cuộc tập trận Center 2019 được tổ chức ở phía Nam Nga và vùng Trung Á vào tháng 9.2019. Đối với cuộc tập trận này, Bộ Ngoại giao Nga đã lên tiếng giải thích, thời điểm đó không thể bảo đảm vấn đề an ninh cho sự kiện quy mô lớn như vậy, nên đã đề xuất khung thời gian khác, nhưng cả Mỹ lẫn Canada đều từ chối.

Washington cũng đổ cho Moscow lợi dụng việc thực hiện các chuyến bay tại Mỹ và châu Âu để xác định cơ sở hạ tầng trọng yếu, xây dựng kịch bản tấn công khi nổ ra chiến tranh. Ngoài ra, xứ sở cờ hoa còn giải thích thêm nguyên nhân rút lui là, hình ảnh thu thập trong các chuyến bay như trên hiện nay hoàn toàn có thể lấy được nhanh chóng với chi phí thấp hơn nhờ vào mạng lưới vệ tinh của Mỹ.

Lợi bất cập hại

Theo ông Daryl Kimball, Giám đốc Hiệp hội Kiểm soát vũ khí có trụ sở ở Mỹ, hành động rút khỏi OST của Tổng thống Donald Trump là “quá vội vàng và thiếu trách nhiệm”. Ông nhận xét, những lo ngại về việc Nga không tuân thủ không đến mức khiến Mỹ phải rút khỏi hiệp ước.

Bản thân Thứ trưởng Ngoại giao Nga Alexander Grushko cũng khẳng định, Moscow không vi phạm OST và “không có gì ngăn cản đối thoại nhằm giải quyết những vấn đề kỹ thuật mà phía Mỹ gọi là hành động vi phạm thỏa thuận”. Nhà ngoại giao Nga thậm chí cho rằng, bên thiệt nhất trong việc này không phải xứ sở Bạch Dương mà chính là đồng minh của Mỹ ở châu Âu - những nước thường được chia sẻ hình ảnh trinh sát ở Nga. Theo ông, đây không chỉ là đòn giáng mạnh vào nền tảng an ninh châu Âu mà còn vào lợi ích an ninh cốt lõi của đồng minh Mỹ. Bộ Ngoại giao Nga đã khẳng định sẽ nỗ lực hết sức để cứu vãn OST, một trong số ít trụ cột kiểm soát vũ trang toàn cầu này. Tuy nhiên, Chủ tịch Uỷ ban Các vấn đề quốc tế thuộc Duma Quốc gia Nga Leonid Slutsky cho biết, Moscow có kế hoạch đáp trả việc Mỹ rút khỏi OST, cho dù đây là hiệp ước đa phương.

Thực tế, các thành viên NATO và một số nước Đông Âu nhiều lần hối thúc Mỹ duy trì thỏa thuận do lo ngại suy yếu an ninh khu vực. Vì vậy, ngay sau tuyên bố của Tổng thống Donald Trump, chính quyền Berlin đã lập tức kêu gọi Washington “xem xét lại” quyết định. Ngoại trưởng Đức Heiko Maas cho hay, Đức, Pháp, Ba Lan và Anh đã nhiều lần giải thích với Mỹ rằng, những vấn đề phía Nga những năm gần đây “không biện hộ” cho quyết định của Washington rút khỏi OST. Ông đồng thời khẳng định, Đức sẽ “làm mọi thứ để duy trì” hiệp ước trên.

Theo CNN, các cựu quan chức an ninh quốc gia Mỹ cũng tỏ ra thất vọng trước tin Mỹ sẽ rút khỏi OST, sợ rằng nó sẽ làm giảm sự lãnh đạo của Mỹ trên thế giới, trao chiến thắng cho Nga và làm suy yếu Mỹ lẫn an ninh toàn cầu. Tướng về hưu Michael Hayden, từng là Giám đốc Cơ quan An ninh Quốc gia, Giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương dưới thời Tổng thống George W. Bush, phải thốt lên, “điều này thật điên rồ”. Trong khi đó, cựu Ngoại trưởng dưới thời Tổng thống Ronald Reagan - ông George Shultz, cựu Bộ trưởng Bộ Quốc phòng dưới thời Tổng thống George H.W. Bush - ông William Perry và cựu Thượng nghị sĩ Dân chủ Sam Nunn - người từng cùng cựu Ngoại trưởng Mỹ Henry Kissinger thành lập Dự án An ninh hạt nhân đã viết thư cho chính quyền đương nhiệm hồi tháng 3 kêu gọi giữ OST. Nội dung thư có đoạn: “Trong bối cảnh căng thẳng với Moscow gia tăng, OST đóng vai trò là một công cụ rất hữu ích cho Mỹ và các đồng minh theo dõi hoạt động quân sự của Nga. Việc Mỹ đơn phương rút khỏi hiệp ước sẽ làm suy yếu các đồng minh và bạn bè của Mỹ ở châu Âu”. Thực tế, theo giới thạo tin, ông chủ Nhà Trắng đương nhiệm đã ký văn bản báo hiệu ý định rút khỏi OST từ năm ngoái.

Nhiều nhà phân tích nhận định, các đồng minh châu Âu coi quyết định rút khỏi hiệp ước của Mỹ có thể gây thêm căng thẳng trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Theo họ, bất kỳ tranh chấp về tuân thủ của Nga nên được giải quyết thông qua đàm phán. Tuy nhiên, Ngoại trưởng Mike Pompeo cho rằng: “Nếu không phải vì giá trị mà họ đặt ra trong OST, chúng tôi có thể đã rút lui từ lâu. Tuy nhiên, chúng tôi không sẵn sàng duy trì mãi nhiều vấn đề tồn tại của hiệp ước liên quan đến mối đe dọa và sự mất lòng tin đối với Nga chỉ để duy trì mặt tiền hợp tác trống rỗng với Moscow”.

Thái Anh