PHÁP LUẬT
Cập nhật 23:56 | 22/05/2019 (GMT+7)
.

Còn e ngại khi áp dụng án lệ

08:24 | 14/05/2019
Báo cáo Nghiên cứu về quy trình tuyển chọn án lệ tại Việt Nam do Tòa án Nhân dân Tối cao (TANDTC) thực hiện cho thấy, gần 70% thẩm phán tham gia khảo sát cho biết không áp dụng án lệ trong công việc xét xử của mình, trong khi các thẩm phán còn lại áp dụng án lệ một lần.

Bắt buộc hay tham khảo?

Theo đánh giá của TANDTC, việc viện dẫn, áp dụng án lệ hiện nay gặp phải không ít khó khăn, vướng mắc, trong đó chủ yếu là vướng mắc trong việc khó xác định vụ việc đang giải quyết có thuộc trường hợp tương tự để áp dụng án lệ hay không (chiếm tỷ lệ 82,8%). Có 40,1% số ý kiến được hỏi cho rằng có khó khăn, vướng mắc trong việc tìm kiếm án lệ có nội dung liên quan đến vụ việc đang được giải quyết. Trong khi đó, thể chế pháp luật về viện dẫn, áp dụng án lệ còn nhiều vướng mắc.

Trong số các thẩm phán tham gia khảo sát, nhiều thẩm phán cho biết chưa áp dụng án lệ nào trong xét xử do những vụ việc được phân công giải quyết không có tính chất, tình tiết tương tự với tính chất, tình tiết của vụ việc nêu trong án lệ (chiếm tỉ lệ 69,7%). Có 29,6% số Thẩm phán tham gia khảo sát đã từng viện dẫn, áp dụng án lệ trong xét xử, với tổng số vụ việc có viện dẫn án lệ là 182 vụ việc.

Báo cáo Nghiên cứu về quy trình tuyển chọn án lệ tại Việt Nam

Khoản 2, Điều 8, Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ quy định, khi xét xử thẩm phán, hội thẩm phải nghiên cứu, áp dụng án lệ để giải quyết các vụ việc tương tự, bảo đảm những vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý giống nhau phải được giải quyết như nhau. Tuy nhiên, Nghị quyết chưa có hướng dẫn cụ thể như thế nào là “vụ việc tương tự” nên trong thực tiễn xét xử thời gian qua vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm này.

Vụ trưởng Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học TANDTC Chu Thành Quang nêu vướng mắc, có ý kiến cho rằng “vụ việc tương tự” được hiểu theo nghĩa hẹp là “vụ việc có tình tiết tương tự”, tức là các tình tiết đó lệ thuộc vào chính hoàn cảnh làm phát sinh án lệ. Nhưng lại có quan điểm, cần phải hiểu “vụ việc tương tự” theo nghĩa rộng, không nên quá lệ thuộc vào hoàn cảnh làm phát sinh án lệ mà cần hiểu là “vụ việc có vấn đề pháp lý tương tự” và khi “vụ việc có vấn đề pháp lý tương tự” thì “phải được giải quyết như nhau”. Với cách hiểu không thống nhất như trên đã dẫn đến những hệ quả khác nhau khi xác định có áp dụng án lệ hay không đối với cùng một vụ việc. Bên cạnh đó, nhiều tòa án cho rằng trong thực tế không có các vụ án mà các tình tiết khách quan của vụ án này lại giống hoàn toàn với vụ án khác nên còn chưa coi trọng việc áp dụng án lệ hoặc e ngại việc áp dụng án lệ.

Ngoài ra, Điều 8, Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP hướng dẫn về các trường hợp không áp dụng án lệ thì phải phân tích, lập luận, nêu rõ lý do trong bản án, quyết định của toà án còn chung chung. Không thể hiện rõ trường hợp nào thì phải áp dụng án lệ, trường hợp nào thì không áp dụng án lệ; trường hợp thẩm phán đã viện dẫn cụ thể các quy định của pháp luật là căn cứ để giải quyết vụ án thì có nhất thiết phải áp dụng, viện dẫn án lệ không?

Nguyên Thứ trưởng Bộ Tư pháp Phạm Quý Tỵ cho rằng, mặc dù Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP đã quy định giá trị pháp lý của án lệ, tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử vẫn còn có ý kiến băn khoăn về giá trị pháp lý của án lệ và trách nhiệm của các tòa án trong việc áp dụng án lệ. Đó là án lệ mang tính chất “bắt buộc” hay “tham khảo” đối với các thẩm phán khi xét xử các vụ án tương tự. Theo quy định pháp luật của các nước về án lệ thì án lệ vừa mang tính chất “bắt buộc” vừa mang tính chất “tham khảo” đối với các thẩm phán khi xét xử các vụ án tương tự.

Năng lực hay trách nhiệm?

Làm thế nào để án lệ được áp dụng? Chuyên gia cải cách tư pháp quốc tế Jacob Gammelgaard cho rằng, cần thiết phải đào tạo và thông tin tốt hơn cho đội ngũ thẩm phán. Tuy nhiên, bên cạnh vấn đề được nhắc đến thường xuyên là năng lực chuyên môn của đội ngũ thẩm phám thì cần tiếp tục hoàn thiện thể chế liên quan đến việc viện dẫn, áp dụng án lệ.

Phó Chánh án TANDTC Nguyễn Sơn cho rằng, cần bổ sung một điều hướng dẫn cụ thể về cách viện dẫn án lệ trong bản án, quyết định của tòa án. Theo đó, trường hợp hội đồng xét xử áp dụng án lệ để giải quyết vụ việc thì số án lệ, số bản án, quyết định của toà án có chứa đựng án lệ, tính chất, tình tiết vụ việc tương tự được nêu trong án lệ và tính chất, tình tiết vụ việc đang được giải quyết, vấn đề pháp lý trong án lệ (nội dung khái quát của án lệ) phải được viện dẫn, phân tích trong phần “Nhận định của tòa án”. Tùy từng trường hợp cụ thể có thể trích dẫn nguyên văn nội dung của án lệ để làm rõ quan điểm của tòa án trong việc xét xử, giải quyết các vụ việc tương tự. Trường hợp hội đồng xét xử không áp dụng án lệ do vấn đề pháp lý trong vụ việc đang giải quyết không có tính chất tương tự với vấn đề pháp lý trong án lệ hoặc bị cáo, bị hại, người bào chữa, đương sự, người đại diện, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đề nghị áp dụng án lệ mà hội đồng xét xử không áp dụng án lệ thì việc không áp dụng án lệ cũng phải được nêu rõ lý do trong bản án, quyết định của tòa án. Điều này có nghĩa là việc áp dụng hay viện dẫn đều phải ghi rõ trong bản án, quyết định. Quy định này sẽ gắn thêm trách nhiệm của thẩm phán, hội đồng xét xử trong quá trình xét xử nói chung và việc viện dẫn, áp dụng án lệ nói riêng.

Phạm Hải
Xem tin theo ngày:
VĂN BẢN PHÁP LUẬT
20:53 10/04/2017
Toàn quốc phấn đấu không phát sinh tụ điểm phức tạp về ma túy; mỗi năm triệt xóa từ 5 - 10% số điểm, tụ điểm và mỗi huyện, quận, thị xã, thành phố (trực thuộc tỉnh) xây dựng được 1 mô hình điểm về phòng, chống ma túy tại xã, phường, thị trấn... Đây là mục tiêu Chương trình phòng, chống ma túy đến năm 2020 vừa được Thủ tướng phê duyệt.
Quay trở lại đầu trang