VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 18:32 | 11/12/2019 (GMT+7)
.

Những “khoảng thở” của thành phố

08:01 | 05/09/2019
Cuộc sống của cư dân đô thị phần lớn ở trong những “chiếc hộp” là ngôi nhà, phòng làm việc, phòng học... nhưng không thể thiếu không gian công cộng - “khoảng thở”, “phòng khách” của một thành phố. Đáng tiếc là trong quá trình đô thị hóa, những không gian này đang dần bị thu hẹp.

Thu hẹp không gian công cộng

Sáng 4.9, tại Hà Nội diễn ra tọa đàm “Không gian công cộng ở Hà Nội và sự tham gia của người dân” do mạng lưới “Vì một Hà Nội đáng sống” tổ chức. Theo các nhà nghiên cứu, không gian công cộng không chỉ là vấn đề của Việt Nam mà còn là câu chuyện toàn cầu, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Đô thị hóa tăng nhanh, không gian công cộng ngày càng bị thu hẹp. Trong quá trình chỉnh trang đô thị, các không gian chung ngày càng trở nên giống nhau, căn tính riêng của các thành phố không còn đậm nét...

Nghiên cứu về không gian công cộng tại Hà Nội, PGS. TS. Phạm Quỳnh Phương, Viện Nghiên cứu văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam thấy rằng, không gian công cộng ở Hà Nội gồm có không gian chính thống (quảng trường, công viên, khu tượng đài, phố đi bộ, vườn hoa cây xanh, hồ nước), nếu tính theo chỉ số của thế giới thì chưa tới 1m2 cây xanh/đầu người, khá thấp so với các đô thị tại nhiều quốc gia. Bù lại, không gian phi chính thức rất phong phú (vỉa hè, siêu thị), không gian cộng đồng (làng trong phố, ngõ ngách, ao làng, sân chung khu tập thể)...

Tuy nhiên, thành phố đang có sự biến đổi vô cùng nhanh trong 20 năm qua, và cùng với biến đổi ấy, các không gian chung ngày càng bị thu hẹp, lấn chiếm, tư nhân hóa, thương mại hóa. Không gian công cộng cũng liên tục “tiến hóa”, biến đổi, không gian cũ mất đi, nhưng cũng xuất hiện nhiều loại hình mới nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội. Ngoài công viên, quảng trường, các không gian công cộng mới hình thành như phố đi bộ, phố sách, bích họa...

Phải thừa nhận rằng, không chỉ Hà Nội, phần lớn không gian công cộng tại Việt Nam chưa được quan tâm và phát triển hoàn thiện, chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, nghỉ ngơi, giao tiếp hàng ngày của cộng đồng. Rất ít không gian công cộng được thiết kế và chăm sóc thường xuyên. Hệ thống không gian công cộng đô thị chưa phân bố hợp lý, phù hợp với cấu trúc và sự phát triển của đô thị. Ngoài ra, công tác quy hoạch, quản lý, đầu tư phát triển các không gian này chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, có xu hướng ngày càng trở nên quá tải, đặc biệt thiếu ở khu vực trung tâm các thành phố lớn...


Không gian công cộng tạo nên bản sắc cho đô thị Nguồn: ITN

Tuyệt tác tập thể

Có thể thấy, không gian công cộng là nơi thỏa mãn nhu cầu giao lưu, chia sẻ của con người trong xã hội, nơi trẻ em có thể chơi đùa, người lớn thư giãn, luyện tập thể thao, giao lưu với nhau... Hệ thống không gian công cộng còn trở thành một bộ phận không thể thiếu, tạo thành bản sắc của đô thị, mang những dấu ấn về văn hóa, lịch sử của một thành phố, nơi lưu dấu tâm hồn con người.

Tuy nhiên, không gian đô thị vẫn còn được hiểu mơ hồ từ phía cộng đồng, chưa có nhận thức đầy đủ từ các cấp quản lý, cũng như thiếu nghiên cứu thấu đáo về vai trò của nó với chất lượng sống đô thị. “Nhà quản lý vẫn chưa coi không gian công cộng là cấp bách, bên cạnh đó, không có kinh phí để xây dựng, không còn quỹ đất; người dân chưa thực sự quan tâm... là những lý do khiến không gian công cộng chưa được mở rộng, tạo dựng” - PGS. TS. Nguyễn Quỳnh Phương nhận định. Dù theo khảo sát, Nhà nước đã quan tâm nhiều so với trước đây. Từ năm 1990 - 2010, từ “công viên” chỉ xuất hiện 300 lần trong các văn bản luật pháp, 10 năm sau đó xuất hiện khoảng 1.200 lần, nhưng mới dừng ở cấp độ công viên cây xanh...

Những năm gần đây, nhiều tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức dân sự bắt đầu vào cuộc nâng cao nhận thức về vai trò của không gian đô thị, cũng như tạo dựng các không gian này. Nỗ lực đó như những “đốm lửa nhỏ”, nhen nhóm hy vọng thay đổi hiện trạng. Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, người sáng lập nhóm Think Play Ground, xây dựng các sân chơi cho trẻ em tại nhiều tỉnh, thành phố cho biết: “Cách đây 5 năm, chúng tôi là nhóm đầu tiên thực hành biến những khu đất nhỏ bị bỏ hoang, sử dụng sai mục đích trở thành sân chơi, coi sân chơi trở thành giá trị cốt lõi, linh hồn, đặt trẻ em vào vị trí trung tâm để lôi cuốn các cộng đồng, nhóm xã hội, biến sân chơi này trở thành không gian công cộng quy mô nhỏ. Đến nay, nhóm đã xây dựng 125 sân chơi trên khắp Việt Nam, đồng thời đóng góp lượng sân chơi không nhỏ của các quận, huyện trên địa bàn Hà Nội. Năm nay, nhóm cũng phối hợp tìm giải pháp cải tạo không gian ở phương Tân Mai, quận Hoàng Mai, Hà Nội, trở thành sân chơi có yếu tố nghệ thuật, công cộng, tạo cơ hội tiếp cận cho các nhóm yếu thế...”.

Theo KTS. Đinh Đăng Hải, cán bộ dự án cao cấp của Tổ chức HealthBridge, trên thế giới có nhiều kinh nghiệm, hình thức quản lý, phát triển các không gian công cộng. Ở đó, tiềm năng cộng đồng là vô hạn, Nhà nước làm chức năng quản lý và có cơ chế nâng cao sự tham gia của cộng đồng vào xây dựng không gian công cộng phù hợp với nhu cầu thực tế. Tại Việt Nam, HealthBridge hỗ trợ Hội An phát triển không gian công cộng trong 5 năm, nhận thấy vai trò của người dân rất quan trọng. Có không gian công cộng, người dân đóng góp 80% cả tiền bạc và công sức... Tiềm năng trong nhân dân nhiều, cơ quan quản lý nhà nước phải hiểu và kết hợp được điều đó, giảm gánh nặng ngân sách và phục vụ tốt hơn nhu cầu của nhân dân.

Mỗi thành phố là tuyệt tác tập thể của công dân đang sinh sống và du khách ghé qua. Và để tái tạo, xây dựng một thành phố đáng sống, cộng đồng cần chung tay tạo ra các không gian công cộng, thay vì đề cao thành phố văn minh, hiện đại phải có nhà cao tầng, đại siêu thị... Các bên liên quan như Nhà nước, cộng đồng, giới chuyên môn... cần đối thoại để có sự đồng thuận, thống nhất mức ưu tiên trong chính sách phát triển cũng như đầu tư kinh phí, từ đó mở rộng các không gian công cộng.

Ngọc Phương
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang