VĂN HÓA - GIÁO DỤC
Cập nhật 00:07 | 12/11/2019 (GMT+7)
.

Một thời vàng son của ca trù Kẻ Lứ

17/04/2010
“Đồn rằng trong Lứ có trò/ Rủ nhau ôm áo gửi bò vô coi” - Câu ca dân gian ấy đã nói lên niềm say mê ca trù nói chung và sức hút mãnh liệt của ca trù Kẻ Lứ nói riêng. Kẻ Lứ nay thuộc xã Diễn Yên, Diễn Châu nhưng Giáo phường ca trù Kẻ Lứ vốn có ảnh hưởng cả một vùng khá rộng thuộc phủ Diễn Châu cũ (cả các huyện Diễn Châu, Yên Thành, Quỳnh Lưu và Nghĩa Đàn ngày nay).

05-mot-thoi-10710-300.jpg

Xứ Nghệ vốn là một trung tâm sinh hoạt ca trù lâu đời và từng có thời phát triển rực rỡ. Theo tài liệu nghiên cứu của Nguyễn Nghĩa Nguyên, xứ Nghệ có tới 4 giáo phường ca trù đại hàng là Cổ Đạm (Nghi Xuân, Hà Tĩnh), Kẻ Lứ (Diễn Châu), Kẻ Gám (Yên Thành) và Cát Ngạn (Thanh Chương) cùng hàng trăm giáo phường ca trù tiểu hàng là những gánh hát khắp các làng xã chịu ảnh hưởng của 4 giáo phường đại hàng nói trên. Trong các giáo phường trên, giáo phường ca trù đại hàng Kẻ Lứ là nổi tiếng và lâu đời, có một thời vàng son, rực rỡ nhất ở xứ Nghệ.

Giáo phường ca trù đại hàng (còn gọi là giáo phường nhà tơ, nhà trò, ca công, ngoài bắc gọi là hát ả đào, cô đầu...) vốn là tổ chức nghề nghiệp khá chặt chẽ, có quy ước riêng, độc quyền tổ chức hát ca trù ở các lễ hội lớn trong vùng và giữ quyền trùm phường, điều hành chung các gánh hát tiểu hàng trong vùng trong các kỳ đại lễ, khánh tiết. Chúng tôi có dịp về tìm hiểu tại nhà thờ tổ sư giáo phường Kẻ Lứ (xã Diễn Yên, Diễn Châu), được biết đây vốn là một trung tâm ca trù lớn và phát triển rực rỡ, một thời vàng son từ thời Lê Trung Hưng. Dòng họ Trần nơi đây chính là tộc giáo phường tài hoa làm rạng rỡ danh tiếng giáo phường Kẻ Lứ một thời. Giáo phường Kẻ Lứ hiện còn giữ được gia phả tộc phường (nghĩa là phả của giáo phường kiêm cả gia phả dòng tộc) và 13 đạo sắc phong cả triều Lê và triều Nguyễn cho các quản giáp xuất sắc.

Một điều dễ hiểu là họ Trần ở Kẻ Lứ được coi là tộc giáo phường ca trù đại hàng lớn mạnh của xứ Nghệ và nổi tiếng đất Thăng Long từ thời Lê Trung Hưng, được vua chúa phong nhiều chức tước cao, đặc biệt nhiều quản giáp được phong chức như võ quan theo hầu cạnh Chúa (như ông Đức Toàn được phong Chánh đội trưởng, Hải Triều Hầu).

Ca trù xưa kia vốn được vua chúa, quan lại rất mến chuộng đã đành, nhưng trong đời sống của nhân dân, ca trù cũng thành tục lệ, được quy định trong hương ước, tộc ước, khoán hội...Các lễ hội lớn hay dịp khánh tiết, không có ca trù coi như “lễ mọn”, thậm chí “bất thành lễ”. Theo tài liệu của nhà nghiên cứu văn hoá Nguyễn Nghĩa Nguyên cho biết, trước kia, lễ hội đền Cờn, đền Cuông và các lễ hội lớn khác của phủ Diễn Châu cũ đều tổ chức hát ca trù nhiều ngày đêm do giáo phường Kẻ Lứ đảm nhiệm.

Vừa qua, một tin vui đã đến với những ai yêu quý văn hoá nước nhà là ca trù đã được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Theo tài liệu của họ Trần (Yên Lý) cho biết, đến sau Cách mạng Tháng 8.1945, giáo phường Kẻ Lứ vẫn còn khá mạnh, riêng làng Mỹ Quan (nay là xã Diễn Yên) vẫn có tới 3 người chơi đàn đáy nổi tiếng và 10 đào nương thanh sắc. Mấy năm lại đây, ca trù nhiều nơi ở xứ Nghệ đã dần được phục hồi, nhất là ca trù Cổ Đạm (Nghi Xuân), ca trù Kẻ Lứ cũng trên bước đường hồi sinh. Nhiều địa phương đã lập các CLB ca trù, mỗi huyện có từ 3 - 5 CLB sinh hoạt khá đều kỳ. Người có công sưu tầm tài liệu về ca trù và tích cực cổ xuý để ca trù sớm được phục hồi nhiều năm qua là nhà giáo Nguyễn Nghĩa Nguyên, Hội viên Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An.

Tuy nhiên, con đường phục hồi vốn cổ ca trù còn nhiều gian nan. Trước hết là do những người am hiểu ca trù, giỏi đàn ca  ngày một vắng dần. Trước kia, các đình, đền, hội tư văn, hội võ...đều có tế điền, quy ước, khoán ước... để ca trù trở thành tục lệ sinh hoạt văn hoá, đi vào đời sống tinh thần của xã hội nhưng nay điều đó cũng không còn... Vấn đề đặt ra là cần sớm nghiên cứu, hướng dẫn để phục hồi lại tục hát ca trù như trước kia từng có ở các lễ hội truyền thống như lễ hội đền Cờn, đền Cuông, đền Đức Hoàng, đền Ông Hoàng Mười...Các lễ hội đầu Xuân như lễ hội các dòng họ, lễ hội Cầu Ngư...cũng cần khuyến khích có tổ chức sinh hoạt ca trù. Hiện nay các địa phương ở Diễn Châu, Yên Thành, Quỳnh Lưu đã bước đầu tổ chức cho các CLB ca trù sinh hoạt trong các dịp Rằm Nguyên Tiêu, lễ mừng thọ và các ngày đại lễ khác là rất đáng mừng và trân trọng.

Hy vọng thời vàng son của ca trù Kẻ Lứ nói riêng và ca trù xứ Nghệ nói chung sẽ trở lại…

Mai Hồ Minh
Xem tin theo ngày:
Quay trở lại đầu trang