Đấu thầu qua mạng còn xa mục tiêu

07:45 | 28/06/2019
Theo thông tin từ cuộc họp báo thường kỳ quý II.2019 do Bộ Kế hoạch và Đầu tư tổ chức sáng qua, 6 tháng đầu năm, cả nước có 28% số gói thầu được tổ chức đấu thầu qua mạng - thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu 50% Chính phủ giao. Nguyên nhân chính là do sự thiếu quyết tâm chính trị của người đứng đầu chủ đầu tư, bên mời thầu. Ngoài ra, một số lượng không nhỏ chủ đầu tư, bên mời thầu không muốn đấu thầu qua mạng vì quá công khai, minh bạch.

Rất chậm

Đấu thầu qua mạng chính thức được triển khai tại nước ta từ năm 2016, bằng Quyết định 1402/QĐ-TTg phê duyệt kế hoạch tổng thể và lộ trình áp dụng đấu thầu qua mạng giai đoạn 2016 - 2025.

Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết, toàn bộ quy trình đấu thầu qua mạng từ lúc phát hành thông báo mời thầu đến lúc phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu hạn chế tối đa sự tiếp xúc trực tiếp giữa bên mời thầu và nhà thầu, do vậy bảo đảm minh bạch và cạnh tranh bình đẳng. Cho đến thời điểm mở thầu, toàn bộ thông tin liên quan đến nhà thầu được giữ bí mật, các nhà thầu cũng không biết “đối thủ” của mình là ai, nên có thể hạn chế tối đa vấn nạn thông thầu, dàn xếp “quân xanh, quân đỏ”.

Tỷ lệ tiết kiệm của đấu thầu qua mạng trong 3 năm 2016 - 2018 luôn cao hơn tỷ lệ tiết kiệm trong đấu thầu truyền thống: Năm 2016 là 9% so với 7,11%; năm 2017 là 8,2% so với 6,98%; năm 2018 là 7,15% so với 5,26%. Thời gian tổ chức lựa chọn nhà thầu giảm bình quân khoảng 3 - 5 ngày, nhân sự tham gia tổ chức lựa chọn nhà thầu, thủ tục và chi phí hành chính, chi phí đi lại giảm đáng kể. Theo báo cáo của tỉnh Sơn La, đơn vị điển hình về áp dụng đấu thầu qua mạng năm 2017, chi phí thực hiện thủ tục hành chính mỗi gói thầu tiết kiệm bình quân khoảng 5 triệu đồng (bao gồm chi phí in ấn, đi lại…). Số lượng nhân sự cần huy động để mở và chấm thầu cũng giảm xuống chỉ còn 3 người so với khoảng 10 - 12 người khi tổ chức đấu thầu truyền thống. Các hồ sơ đều được đăng tải trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia dưới dạng văn bản điện tử, vừa tiết kiệm diện tích lưu trữ, vừa tránh bị mất hoặc phá hủy.

Tuy nhiên, theo đánh giá của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tỷ lệ đấu thầu giai đoạn 2016 - 2018 không đạt chỉ tiêu theo lộ trình, việc áp dụng đấu thầu qua mạng còn rất chậm. Trong 6 tháng đầu năm nay, có 13.400 gói thầu đấu thầu qua mạng, chiếm tỷ lệ 28% với tổng giá trị gói thầu là 37.000 tỷ đồng, chiếm tỷ lệ 10%. Kết quả này tuy cao hơn cả năm 2018 (18% số lượng gói thầu và 4% giá trị gói thầu) nhưng còn thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu quy định tại Nghị quyết 01 của Chính phủ (50% và 15% tương ứng). 

Tính cạnh tranh, hiệu quả kinh tế của đấu thầu qua mạng cũng chưa được khai thác tối đa. Cụ thể, số liệu cho thấy chỉ khoảng 4,6% số lượng nhà thầu đã đăng ký trên Hệ thống tham gia đấu thầu qua mạng, số lượng nhà thầu trung bình tham gia 1 gói thầu là 2,5; đặc biệt có khoảng 36% tổng số các gói thầu (chủ yếu là lĩnh vực xây lắp) chỉ có 1 nhà thầu tham gia. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho rằng, đây là biểu hiện của việc lách luật, vi phạm quy định về cạnh tranh, công bằng, đồng thời lật tẩy tình trạng quân xanh, quân đỏ trong đấu thầu truyền thống. Những biến tướng này cần được ngăn chặn để bảo đảm tính cạnh tranh của đấu thầu qua mạng.

Bên cạnh đó, tổng giá trị các gói thầu đấu thầu qua mạng còn chiếm tỷ trọng chưa cao so với tổng giá trị các gói thầu trên cả nước, do đó chưa tận dụng được lợi ích của đấu thầu qua mạng. 

Không bắt buộc thì ai dại mà làm!

Ngày 13.7.2016, Thủ tướng đã phê duyệt Quyết định số 1402/QĐ-TTg về kế hoạch tổng thể và lộ trình áp dụng phương thức đấu thầu qua mạng giai đoạn 2016 - 2025. Theo đó, Chính phủ đặt ra mục tiêu phát triển phương thức đấu thầu qua mạng đến năm 2025 là: 100% lượng thông tin trong quá trình lựa chọn nhà thầu, thực hiện hợp đồng phải được đăng tải công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; ít nhất 70% số gói thầu thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Đấu thầu thực hiện trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia; 100% hoạt động mua sắm thường xuyên được thực hiện trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, áp dụng mua sắm tập trung trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Bộ Kế hoạch và Đầu tư chỉ ra một số nguyên nhân dẫn đến việc chậm triển khai đấu thầu qua mạng trên phạm vi cả nước. Đầu tiên là do sự thiếu quyết tâm chính trị của người đứng đầu chủ đầu tư, bên mời thầu. Ngoài ra, còn một số lượng không nhỏ chủ đầu tư, bên mời thầu có tâm lý “ngại” thay đổi và không muốn áp dụng đấu thầu qua mạng vì quá công khai, minh bạch. Một ví dụ là, sau khi lãnh đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hay UBND TP Đà Nẵng có văn bản chỉ đạo quyết liệt, xác định rõ trách nhiệm và nêu rõ tiêu chí gói thầu bắt buộc phải đấu thầu qua mạng, tỷ lệ đấu thầu qua mạng có chuyển biến rõ rệt. Đà Nẵng từ vị trí thứ 13/63 tỉnh, thành năm 2016 đã vươn lên dẫn đầu về tỷ lệ đấu thầu qua mạng trong 2 năm 2017 - 2018. EVN 3 năm liên tiếp dẫn đầu về tỷ lệ đấu thầu qua mạng trong khối tập đoàn, tổng công ty nhà nước.

Nguyên nhân thứ hai là quy định áp dụng đấu thầu qua mạng theo tỷ lệ % số lượng gói thầu chưa thực sự phù hợp với thực tế, dẫn đến lựa chọn gói thầu nào thực hiện đấu thầu qua mạng mang tính chủ quan, cơ chế xin - cho, không công bằng. Đồng thời, các bộ, ngành, địa phương cũng gặp khó khăn khi theo dõi tỷ lệ triển khai đấu thầu qua mạng trong năm để kịp thời đôn đốc đơn vị trực thuộc.

Một rào cản khác là sự hạn chế về công nghệ, kỹ thuật của Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Mặc dù Bộ Kế hoạch và Đầu tư thường xuyên chỉnh sửa, nâng cấp chức năng Hệ thống, nhưng để mở rộng các tính năng khác tạo thuận tiện hơn cho người sử dụng, ứng dụng các công nghệ mới trên nền tảng công nghệ của hệ thống Hàn Quốc là rất khó khăn.

Trong bối cảnh đó, sự thay đổi từ cách đấu thầu truyền thống sang đấu thầu qua mạng dường như chưa thu hút sự chú ý của mọi người. Trong khi nhóm đối tượng là các bên mời thầu hầu hết đã có nhận thức đúng đắn về lộ trình, cách thức triển khai đấu thầu qua mạng, thì nhóm đối tượng là nhà thầu tham gia hệ thống chỉ có 18% đã biết và sẵn sàng tham gia đấu thầu qua mạng, 82% chưa biết hoặc đã nghe nói nhưng chưa sẵn sàng tham gia.

Cuối cùng, do năng lực cán bộ còn hạn chế, chưa đồng đều. Không giống như các đơn vị có số lượng gói thầu hàng năm lớn, các chủ đầu tư, bên mời thầu có số lượng gói thầu hàng năm thấp, có ít kinh nghiệm và trình độ về đấu thầu sẽ gặp nhiều trở ngại hơn khi chuyển đổi, do cơ hội thực hành trên các gói thầu thực tế không nhiều.

Tới đây, Bộ Kế hoạch và Đầu tư sẽ đề xuất áp dụng lộ trình mới theo nguyên tắc lượng hóa các gói thầu bắt buộc phải đấu thầu qua mạng (quy định hạn mức gói thầu bắt buộc phải đấu thầu qua mạng), đồng thời đưa ra chế tài cụ thể (không giải ngân) nếu không thực hiện theo quy định. Rõ ràng, để thúc đẩy các đơn vị tham gia đấu thầu qua mạng và đạt mục tiêu 70% vào năm 2025, rất cần quyết tâm mạnh mẽ từ Chính phủ. Vì nếu không bị bắt buộc thì không ai dại gì mà làm. Bởi hình thức đấu thầu truyền thống vẫn bị lợi dụng để tạo ra sự nhập nhằng thiếu minh bạch nhằm mang lại cơ hội làm giàu cho bên mời thầu.

Tiểu Phong