Tạo cơ sở pháp lý ổn định cho ứng dụng công nghệ trong xét xử

Hành lang pháp lý chặt chẽ và phương án dự phòng sự cố kỹ thuật

Các đại biểu cơ bản cho rằng, dự thảo Bộ luật đã tiếp thu và thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng.

Đánh giá về tầm quan trọng của dự thảo Bộ luật, ĐBQH Nguyễn Danh Tú (An Giang) nhấn mạnh, Bộ luật Tố tụng hình sự là đạo luật có tính chất nền tảng, trung tâm của hệ thống pháp luật. Đại biểu đồng tình với các chính sách mới mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện tinh thần khoan hồng trong dự thảo Bộ luật.

Một trong những nhóm chính sách đáng chú ý là đổi mới phương thức hoạt động tố tụng hình sự theo hướng thực hiện tố tụng điện tử, tố tụng trực tuyến. ĐBQH Lê Văn Đông (TP. Hồ Chí Minh) phân tích, việc đổi mới phương thức giải quyết vụ án hình sự theo hướng nhanh chóng, chặt chẽ và minh bạch là bước trực tiếp thể hiện tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

"Việc số hóa không đơn thuần là "điện tử hóa" hồ sơ giấy, mà là quá trình thay đổi căn bản tư duy tổ chức, quản lý và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số; đồng thời, đặt ra yêu cầu mới về giá trị pháp lý của dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, tính xác thực, toàn vẹn và an toàn của chứng cứ điện tử", đại biểu nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại biểu Lê Văn Đông cũng cho rằng, phương thức mới này tạo điều kiện cho các cơ quan tăng cường công tác phối hợp thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số, chia sẻ liên thông dữ liệu với nhau giúp giám sát việc sao chụp chuyển giao, lặp lại và tạo nguồn thông tin thống nhất trong các giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. Mặt khác, tố tụng điện tử còn giúp người tham gia tố tụng tiết kiệm thời gian đi lại, dễ dàng tiếp cận thông tin để thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình.

Để đảm bảo tính thực tiễn, dự thảo Bộ luật đã quy định cụ thể về quy trình thủ tục tố tụng điện tử. Theo đại biểu Lê Văn Đông, các hoạt động trên môi trường số phải tuân thủ nghiêm ngặt trình tự pháp lý, xác thực toàn vẹn, bảo mật an ninh dữ liệu và có khả năng truy xuất cao. Mỗi hồ sơ vụ án, tài liệu số hóa sẽ được cấp một mã quản lý duy nhất nhằm liên thông, chia sẻ dữ liệu đồng bộ giữa các cơ quan có thẩm quyền, tuyệt đối không làm hạn chế quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Đáng chú ý, dự thảo Bộ luật cũng đã chủ động xây dựng phương án xử lý trong trường hợp hệ thống công nghệ gặp sự cố hoặc hoạt động tố tụng chưa thể thực hiện bằng phương thức điện tử. Với việc kế thừa các kinh nghiệm, nghiên cứu của các nước cùng với các quy định chặt chẽ về thủ tục tố tụng điện tử, đại biểu cho rằng, sẽ mang lại những điểm nhấn mới cho hoạt động tố tụng hình sự, góp phần đơn giản hóa thủ tục và mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho người tham gia tố tụng.

Để chế định về tố tụng điện tử thật sự đi vào cuộc sống, đại biểu Lê Văn Đông đề nghị, hoạt động tố tụng điện tử cần hoàn thiện thêm các quy định về sớm kết nối liên thông dữ liệu giữa cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, tòa án và các cơ quan liên quan. Các cơ quan trung ương sớm ban hành quy định hướng dẫn, trong đó có quy định về bảo quản dữ liệu, lưu trữ bảo mật nhằm đảm bảo an ninh mạng, an toàn thông tin trong quá trình khai thác, sử dụng chuẩn hóa biểu mẫu điện tử, quy trình chuyển giao hồ sơ, quy tắc xác thực và xử lý sự cố, đồng thời tổ chức đào tạo, tập huấn cho cán bộ. Cần tiếp tục rà soát để các quy định của dự thảo Bộ luật bảo đảm thống nhất với pháp luật về giao dịch điện tử, dữ liệu, định danh điện tử, an ninh mạng và bảo vệ thông tin.

Bảo đảm các nguyên tắc cơ bản trong tố tụng điện tử

ĐBQH Nguyễn Phi Hùng (TP. Đà Nẵng) cũng cho rằng, việc quy định tố tụng điện tử là bước đột phá công nghệ rất cần thiết và phù hợp với điều kiện hiện nay. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, tố tụng hình sự có tác động trực tiếp đến quyền con người và quyền công dân. Do đó, quy định về tố tụng điện tử cần phải quan tâm đến đối tượng yếu thế.

Tại Điều 18 dự thảo Bộ luật, đại biểu đề nghị bổ sung quy định cho phép người thuộc hộ nghèo, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn và người bị tạm giữ, tạm giam không có điều kiện kỹ thuật được lựa chọn phương thức tố tụng truyền thống. Theo đại biểu, quy định này sẽ giúp những người gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ không bị ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp khi tham gia tố tụng.

Tán thành với việc đưa quy định về tổ chức phiên tòa trực tuyến tại Điều 268 dự thảo Bộ luật, ĐBQH Trần Thị Hồng Thanh (Ninh Bình) cho rằng, đây là bước tiến cần thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý ổn định cho việc ứng dụng công nghệ trong xét xử, kế thừa những kết quả của Nghị quyết số 33/2021/QH15 của Quốc hội về tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Về điều kiện tổ chức phiên tòa trực tuyến, khoản 2 Điều 268 dự thảo Bộ luật quy định 3 nhóm vụ án không được tổ chức xét xử trực tuyến. Đại biểu Trần Thị Hồng Thanh nhận thấy, ngoài những trường hợp loại trừ này, dự thảo Bộ luật chưa thể hiện rõ các điều kiện tố tụng tối thiểu để tòa án quyết định tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Theo đại biểu, việc một vụ án không thuộc trường hợp bị cấm xét xử trực tuyến chưa đồng nghĩa với việc vụ án đó đã đủ điều kiện để xét xử trực tuyến. Đặc điểm của chứng cứ yêu cầu xét hỏi đối chất, tình trạng của người tham gia tố tụng, điều kiện bảo đảm quyền bào chữa và khả năng kết nối ổn định cũng là những yếu tố phải được xem xét. Dự thảo Bộ luật hiện giao cho Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quy định chi tiết Điều 268. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, các yêu cầu về thiết bị, địa điểm, cách thức kết nối có thể giao quy định chi tiết nhưng những điều kiện pháp lý cơ bản để quyết định lựa chọn phương thức xét xử nên được thể hiện ngay trong dự thảo Bộ luật bởi đây là vấn đề liên quan đến việc thực hiện các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự.

Với lý do đó, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh đề nghị, bổ sung tại Điều 268 dự thảo Bộ luật nguyên tắc tổ chức phiên tòa trực tuyến khi bảo đảm việc xét hỏi, tranh luận, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, quyền bào chữa và các quyền tố tụng của những người tham gia phiên tòa. Đồng thời, quy định trách nhiệm được chuyển sang xét xử trực tiếp hoặc hoãn phiên tòa khi các điều kiện tổ chức không đáp ứng được yêu cầu.