“Xây” đại học tinh hoa: Bài 4: Tạo “đỉnh” để lan toả
Từ việc nhìn ra thế giới để nhận diện những mô hình đại học xuất sắc, đến những kinh nghiệm có thể vận dụng cho Việt Nam, Báo Đại biểu Nhân dân trao đổi bàn tròn với sự tham gia của các chuyên gia để tìm lời giải cho “3-5 đại học tinh hoa” mang dấu ấn Việt Nam.
Lời toà soạn: Trong cuộc cạnh tranh về tri thức, công nghệ và nhân lực chất lượng cao, ngày càng nhiều quốc gia tìm cách hình thành một nhóm đại học có năng lực nghiên cứu và đào tạo vượt trội. Việt Nam không nằm ngoài xu hướng này.
Với câu hỏi “làm thế nào để tạo ra những đại học có năng lực nghiên cứu, đào tạo nhân tài và cạnh tranh quốc tế thực chất” đang được đưa ra thảo luận trong nước, Báo Đại biểu Nhân dân thực hiện loạt bài “Xây đại học tinh hoa” nhìn từ kinh nghiệm quốc tế để làm rõ những điều kiện tạo nên một đại học xuất sắc, những mô hình đáng tham khảo, những rủi ro của việc phân tầng và bài toán đặt ra với Việt Nam:
Bài 1: Khi các quốc gia muốn tạo những “đầu tàu” học thuật
Bài 2: Trung Quốc, Đức, Singapore: Ba con đường “tạo” đại học xuất sắc
Từ việc nhìn ra thế giới để nhận diện những mô hình đại học xuất sắc, đến những kinh nghiệm có thể vận dụng cho Việt Nam, Báo Đại biểu Nhân dân trao đổi bàn tròn với sự tham gia của ba chuyên gia: GS Phan Mạnh Hưởng, Đại học Nam Florida, thành viên Hội Vật lý Mỹ, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu vật liệu mới CMIT (Đại học VinUni); GS.TS Nguyễn Hữu Đức, nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội; và Tiến sĩ Lê Mai Lan, Chủ tịch Hội đồng trường Đại học VinUni, để tìm lời giải cho “3-5 đại học tinh hoa” mang dấu ấn Việt Nam.
“Tinh hoa” không phải là thứ hạng
- Cảm ơn các chuyên gia đã dành thời gian cho Báo Đại biểu Nhân dân. Việt Nam đang đứng trước lựa chọn xây dựng 3-5 đại học tinh hoa, đại học xuất sắc làm hạt nhân tạo động lực nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của toàn hệ thống. Vậy theo các chuyên gia, trước hết, một đại học như thế nào mới có thể được xem là “tinh hoa”? Và với Việt Nam, đâu nên là thước đo quan trọng nhất?
GS Phan Mạnh Hưởng: Theo tôi, đại học tinh hoa không phải là trường có điểm đầu vào cao, có nhiều giáo sư nổi tiếng hay có nhiều bằng xếp hạng quốc tế. Điểm cốt lõi của đại học tinh hoa là khả năng tạo ra tri thức mới, tạo ra những người có năng lực vượt trội và khả năng dẫn dắt phát triển xã hội. Một đại học tinh hoa phải có khả năng không chỉ truyền đạt những gì thế giới đã biết mà phải tham gia trả lời những câu hỏi chưa có câu trả lời.
Nói đến đại học tinh hoa, chúng ta cần nhìn vào 4 chức năng: thứ nhất, nơi tạo ra tri thức mới; thứ hai, đào tạo nhân tài; thứ ba, chuyển giao tri thức thành công nghệ và giá trị xã hội; thứ 4, dẫn dắt hệ sinh thái ý thức. Vì vậy, tinh hoa không nên được hiểu là nơi một nhóm người ưu tú được ưu đãi mà đây là một môi trường có tiêu chuẩn rất cao và có khả năng tạo ra những người dẫn đầu.
Còn tiêu chí nào để xác định một trường đại học tinh hoa? Tôi cho rằng không nên dùng một tiêu chí duy nhất như: bảng xếp hạng, hệ thống ranking, mà chúng ta có thể nhìn qua 7 nhóm tiêu chí: 1) năng lực tạo ra tri thức mới; 2) đội ngũ học thuật; 3) sinh viên và nghiên cứu sinh; 4) môi trường nghiên cứu; 5) tự chủ và cơ chế quản trị; 6) mạng lưới quốc tế; 7) khả năng tạo ảnh hưởng xã hội.
GS.TS Nguyễn Hữu Đức: Yêu cầu của Nghị quyết số 71-NQ/TW về việc phát triển 3-5 đại học tinh hoa có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình nâng cao chất lượng giáo dục đại học và phát triển nguồn nhân lực trình độ cao của đất nước. Tuy nhiên, theo tôi, trong bối cảnh nguồn lực của các đại học Việt Nam còn mỏng và phân tán so với các đại học hàng đầu thế giới, việc lựa chọn đại học tinh hoa không thể chỉ căn cứ vào thứ hạng. Cần xem xét đồng thời nguồn lực, chất lượng học thuật, năng lực quản trị, vốn tri thức, khả năng huy động đối tác và kết quả nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao đã tích lũy.
Tiến sĩ Lê Mai Lan: Tôi cho rằng một trường muốn trở thành “tinh hoa” thì cần có cả hai yếu tố “tinh” và “hoa”. Trong đó, “tinh” là sự tuyển chọn những gì tinh túy nhất, có giá trị nhất về nhân tài, tri thức và nguồn lực, còn “hoa” là những kết quả rực rỡ, có khả năng tạo tác động và tạo ra tiến bộ cho xã hội và cộng đồng.
Khi một công trình nghiên cứu được thế giới sử dụng, một công nghệ được doanh nghiệp đưa vào thực tế, một bác sĩ hay kỹ sư tạo ra một phương pháp mới, hay một nhà lãnh đạo trưởng thành từ trường có thể giải quyết một bài toán lớn của đất nước: đó là những biểu hiện cụ thể của sự tinh hoa.
Tạo “đỉnh” nhưng không thể tách khỏi hệ thống
- Có thể thấy các chuyên gia đều đưa ra nhận định chung rằng đại học tinh hoa không nằm ở danh xưng hay vị trí dẫn đầu trên các bảng xếp hạng. Vậy thì những những “đỉnh cao” ấy có vai trò như thế nào cho sự phát triển chung của giáo dục đại học và năng lực quốc gia?
Tiến sĩ Lê Mai Lan: Tôi xin chia sẻ kinh nghiệm từ VinUni, tập trung vào bốn nội dung chính:
Một là, đại học tinh hoa phải liên tục thu hút và giữ chân nhân tài hàng đầu. Đại học tinh hoa trước hết được tạo nên bởi con người. Vì vậy, phải duy trì khả năng cạnh tranh toàn cầu trong tuyển dụng giảng viên, nhà nghiên cứu khoa học và những người lãnh đạo học thuật, cũng như những sinh viên giỏi nhất.
Hai là, tập trung nguồn lực để tạo ra những lĩnh vực dẫn dắt. Không dàn trải để “giỏi mọi thứ”, mà phải liên tục đầu tư vào một số lĩnh vực có khả năng tạo ra tri thức mới, công nghệ mới và đóng góp quan trọng cho quốc gia và thế giới.
Ba là, duy trì tốc độ đổi mới. Một đại học tinh hoa hôm nay không thể chỉ dựa vào thành công của ngày hôm qua. Chương trình đào tạo, phương pháp nghiên cứu, công nghệ, mô hình quản trị và cách kết nối với xã hội đều phải liên tục được đổi mới.
Bốn là đo lường bằng tác động thực chất. Không chỉ nhìn vào thứ hạng, số lượng công bố hay bằng cấp, mà phải nhìn vào những gì trường thực sự tạo ra: sinh viên trở thành ai, nghiên cứu giải quyết được vấn đề gì, công nghệ nào được tạo ra, và trường đóng góp như thế nào cho Việt Nam và thế giới.
GS.TS Nguyễn Hữu Đức: Thực tế, các quốc gia thành công trong xây dựng đại học đẳng cấp cao thường không chỉ tập trung nguồn lực cho một số trường theo danh tiếng, mà kết hợp đồng thời ba lớp chính sách: phát triển năng lực tổng thể của một số đại học dẫn dắt; xây dựng sự xuất sắc theo lĩnh vực hoặc cụm liên ngành; đồng thời hình thành các trung tâm có khả năng chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành công nghệ, sản phẩm và nguồn nhân lực.
Sự xuất sắc không chỉ được thể hiện ở một vài nhóm nghiên cứu, mà phải được hình thành ở cấp độ toàn hệ thống, từ chất lượng đội ngũ, đào tạo nhân tài, nghiên cứu, quản trị, quốc tế hóa đến khả năng tạo ra tác động ở tầm quốc gia.
GS Phan Mạnh Hưởng: Tôi cũng cho rằng mục tiêu không phải xây dựng một vài trường nổi tiếng mà xây dựng một số đại học nghiên cứu tinh hoa đủ sức đứng ở biên giới tri thức, đào tạo thế hệ nhà khoa học và kỹ sư có khả năng sáng tạo ra công nghệ lõi. Từ đó, nâng cấp toàn bộ hệ thống giáo dục đại học.
Nếu phải lựa chọn nguyên tắc quan trọng nhất tôi sẽ lựa chọn “tập trung tạo đỉnh để lan tỏa”, lấy con người và năng lực tạo tri thức làm thước đo. Có lẽ theo tôi đây là mô hình phù hợp với Việt Nam hơn là việc chạy theo bảng xếp hạng hoặc cố sao chép những nguyên mẫu từ các đại học tiên tiến.
Đại học tinh hoa phải trả lời những bài toán lớn của đất nước
- Như GS Phan Mạnh Hưởng đã phát biểu, một đại học tinh hoa phải đứng ở biên giới tri thức, nhưng đồng thời Việt Nam cũng kỳ vọng các trường này đóng góp trực tiếp cho những nhiệm vụ khoa học - công nghệ chiến lược. Vậy làm thế nào để các trường không rơi vào hai cực: hoặc chạy theo công bố, thứ hạng mà xa rời thực tiễn, hoặc chỉ tập trung vào ứng dụng trước mắt mà thiếu nền tảng khoa học cơ bản?
GS Phan Mạnh Hưởng: Tôi cho rằng đại học tinh hoa ở Việt Nam phải có trách nhiệm rất mạnh với các bài toán của quốc gia. Điều đó không có nghĩa là biến đại học chỉ là nơi thực hành các nghiên cứu ứng dụng. Ngược lại, phải có khoa học cơ bản mạnh đồng thời phải lựa chọn một số mũi nhọn chiến lược mà Việt Nam có ưu thế, có nhu cầu đặc biệt.
Ví dụ trong lĩnh vực khoa học vật liệu, chúng ta chọn vật liệu pin lưu trữ năng lượng, đây chính là mô hình nghiên cứu phát triển công nghệ đưa vào ứng dụng doanh nghiệp và công nghiệp. Nếu làm được điều này, đại học không chỉ là nơi tạo ra nhân lực cho nền kinh tế mà trở thành một trong những nơi tạo ra công nghệ cho nền kinh tế.
GS.TS Nguyễn Hữu Đức: Để mô hình đại học tinh hoa thực sự phát huy hiệu quả, tôi nghĩ cần chuyển từ tư duy “cấp danh hiệu” sang cơ chế hợp đồng sứ mạng. Theo đó, Nhà nước xác định rõ nhiệm vụ đặt hàng, chủ thể chịu trách nhiệm, nguồn lực được bảo đảm, quyền tự chủ được trao và các kết quả phải đạt được theo từng giai đoạn.
Nguồn lực cũng cần được phân bổ theo tính chất nhiệm vụ: tài trợ nền tảng dài hạn cho đại học tinh hoa; tài trợ chương trình cho đại học trọng điểm; và tài trợ theo từng giai đoạn đối với công nghệ, sản phẩm. Cơ chế sử dụng nguồn lực cần đủ linh hoạt để có thể đầu tư cho nhân lực, thiết bị, dữ liệu, thử nghiệm và hợp tác quốc tế trong phạm vi các kết quả đã cam kết.
Mỗi đại học tinh hoa cần công bố những công nghệ và sản phẩm mình dẫn dắt; mỗi đại học trọng điểm xác định rõ sản phẩm công nghệ chiến lược và doanh nghiệp đồng hành; mỗi sản phẩm công nghệ chiến lược cần có đại học bảo trợ về đào tạo và doanh nghiệp đồng hành về nhu cầu thị trường.
Những thông tin này cần được cập nhật trên một nền tảng số quốc gia, tích hợp thông tin về thiết bị, chuyên gia, dịch vụ khoa học, kết quả nghiên cứu và các nguồn lực liên quan. Qua đó, có thể tăng cường kết nối, chia sẻ và sử dụng hiệu quả nguồn lực khoa học, công nghệ trên phạm vi cả nước.
Nhân tài là “máy cái” của đại học tinh hoa
- Nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất có thể đầu tư trong vài năm, nhưng một đại học tinh hoa không thể hình thành nếu thiếu những nhà khoa học có khả năng tạo ra tri thức mới và đào tạo thế hệ kế tiếp. Vậy theo các chuyên gia, làm thế nào để Việt Nam có thể thu hút, giữ chân và phát triển những nhà khoa học có khả năng tạo ra các thế hệ nhân tài tiếp theo?
Tiến sĩ Lê Mai Lan: Đúng vậy, VinUni xác định nhân tài là yếu tố quyết định nhất đối với một đại học tinh hoa. Vì vậy chiến lược của chúng tôi không chỉ là “tuyển người giỏi”, mà là tạo ra một môi trường đủ hấp dẫn để những nhà khoa học giỏi nhất có thể làm được những việc lớn.
Để thực hiện mục tiêu này, VinUni đã phát động chương trình “VinUni 500”, hướng tới tuyển chọn 500 nhà khoa học và giảng viên tinh hoa toàn cầu, đặc biệt thu hút các nhà khoa học gốc Việt đang làm việc ở nước ngoài. Chúng tôi đưa ra một “gói hỗ trợ toàn diện để làm khoa học.
Trước hết, đó là nguồn lực nghiên cứu, với các gói start-up quy mô lớn, lên tới 1 triệu USD cho khối STEM, giúp nhà khoa học có thể bắt đầu nghiên cứu ngay khi gia nhập VinUni. Bên cạnh đó, phát triển Corporate Lab, nhằm kết nối nghiên cứu với hệ sinh thái công nghiệp và công nghệ của Vingroup, tạo điều kiện để nhà khoa học tiếp cận những bài toán thực tế, dữ liệu, hạ tầng và môi trường thử nghiệm ở quy mô lớn.
Đặc biệt, VinUni muốn kết hợp thu hút nhân tài quốc tế với phát triển nội lực Việt Nam. Các nhà khoa học quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài không chỉ đóng góp bằng những công trình của chính họ, mà còn tham gia xây dựng nhóm nghiên cứu, hướng dẫn nghiên cứu sinh, đào tạo các nhà khoa học trẻ và hình thành năng lực nghiên cứu lâu dài tại Việt Nam.
Mục tiêu cuối cùng không phải là có 500 người giỏi, mà là từ 500 người đó hình thành được những “máy cái” có khả năng tạo ra hàng nghìn nhà khoa học, kỹ sư và nhân tài mới cho Việt Nam.
GS Phan Mạnh Hưởng: Tôi xin chia sẻ kinh nghiệm ở Mỹ. Nhóm Đại học Havard, Stanford, IBM... đều có những thế mạnh và văn hóa khác nhau, tuy nhiên họ có điểm chung là không chỉ tạo ra những người giỏi mà họ tạo ra những người có khả năng thay đổi lĩnh vực của mình.
Đại học tinh hoa ở Mỹ hướng tới khả năng dẫn dắt. Ở các trường đại học nghiên cứu hàng đầu, mục tiêu không chỉ là sinh viên có việc làm tốt sau khi tốt nghiệp, mà là sinh viên có thể trở thành người dẫn đầu một lĩnh vực hay không? Cụ thể, sinh viên có thể trở thành Giáo sư dẫn đầu hướng nghiên cứu, lĩnh vực nghiên cứu, là nhà khoa học xuất sắc lãnh đạo doanh nghiệp, tập đoàn... hay là người tạo ra một lĩnh vực mới. Đây là lý do mô hình đại học tinh hoa ở Mỹ đặc biệt mạnh trong việc tạo ra các chuyên gia các lãnh đạo trong lĩnh vực nghiên cứu cũng như khoa học công nghệ.
Thước đo cuối cùng
của một đại học tinh hoa: Kết quả
- Một trường được lựa chọn hôm nay có chắc vẫn xứng đáng là đại học tinh hoa sau 5 hay 10 năm? Bộ Giáo dục và Đào tạo đã định hướng cơ chế “có vào, có ra”, tức một cơ sở được lựa chọn để phát triển thành đại học tinh hoa không mặc nhiên giữ vị trí đó mãi mãi. Theo các chuyên gia, đâu mới là thước đo cuối cùng của một đại học tinh hoa Việt Nam?
Tiến sĩ Lê Mai Lan: Chúng tôi nhất trí với chủ trương phải có cơ chế “có vào, có ra”. Bởi, đại học tinh hoa không phải là danh xưng hay một chỗ đứng trong bảng xếp hạng, mà là một kết quả tự nhiên của đẳng cấp và chất lượng thực chất.
Nói ngắn gọn, muốn giữ vị thế “tinh hoa” thì cơ sở đào tạo phải luôn có khả năng tạo ra “giá trị mới” - tài năng mới, tri thức mới, công nghệ mới và cách làm mới. Khi không còn tạo ra giá trị mới, một đại học tinh hoa sẽ bắt đầu mất đi ý nghĩa và vị thế của mình.
GS.TS Nguyễn Hữu Đức: Tôi cũng cho rằng cơ chế đánh giá cần phải đi kèm khả năng “vào - ra” và tái phân bổ nguồn lực. Kết quả đánh giá định kỳ 3 năm và 5 năm cần trở thành nguyên tắc chung của toàn bộ kiến trúc. Những đơn vị chưa đạt mức cam kết cần có chương trình phục hồi; nếu tiếp tục không đạt, có thể điều chỉnh nhiệm vụ, thay đổi lãnh đạo chương trình, tổ chức lại mô hình vận hành hoặc chuyển nhiệm vụ sang một liên minh khác. Ngược lại, những đơn vị vượt cam kết cần được mở rộng tài trợ và quyền tự chủ.
“Tinh hoa” vì vậy không nên được xem là một địa vị được cấp một lần, mà là trạng thái được duy trì bằng kết quả. Việc đánh giá phải thực chất, qua đó bảo đảm nguồn lực quốc gia được tập trung vào những chủ thể có năng lực và khả năng tạo ra kết quả cao nhất.
Với cách tiếp cận này, đại học tinh hoa ở Việt Nam sẽ không chỉ là đích đến của giáo dục đại học về mặt thứ hạng, mà trở thành một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia; nơi hội tụ nhân tài, tri thức, công nghệ và doanh nghiệp để cùng tạo ra những sản phẩm có giá trị chiến lược cho đất nước.
- Một lần nữa xin được cảm ơn các chuyên gia!
Những chia sẻ của ba chuyên gia cho thấy, xây dựng đại học tinh hoa ở Việt Nam là quá trình tạo dựng những trung tâm tri thức có khả năng đứng ở biên giới khoa học, đào tạo nhân tài, phát triển công nghệ và tạo tác động rộng hơn đối với đất nước. “Tinh hoa” sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi những đỉnh cao ấy không đứng riêng lẻ, mà trở thành những điểm tựa tri thức, từ đó tạo sức bật mới cho cả nền giáo dục đại học và năng lực phát triển của Việt Nam.