Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt: Ngăn chặn hiểm họa từ dòng tiền vô hình và trách nhiệm của mỗi người dân, doanh nghiệp

Giá trị tốt hay xấu của đồng tiền hoàn toàn phụ thuộc vào mục đích, bản chất giao dịch

Quá trình nghiên cứu, sản xuất, trung chuyển hay xuất nhập khẩu một quả tên lửa, một lò phản ứng hay một lô hàng hóa nguy hiểm không tự nhiên xuất hiện. Đằng sau nó luôn là một chuỗi giao dịch: Từ việc mua sắm nguyên liệu, thuê chuyên gia, vận chuyển thiết bị, thanh toán qua các bước trung gian. Không có tiền, không có tài sản, không có dịch vụ tài chính thì sẽ không có “nguồn lực” cho hoạt động phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Chính vì vậy, Điều 20 của Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt đã xác định phạm vi kiểm soát tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt rất rộng, không chỉ dừng ở tiền mặt mà bao trùm cả tài sản, dịch vụ tài chính, lợi ích kinh tế, tài sản số và các phương thức chuyển giao giá trị khác. Cách tiếp cận này xuất phát từ một thực tế đơn giản: Đồng tiền không mang màu sắc. Một khoản chuyển khoản hợp pháp trên danh nghĩa hoàn toàn có thể là mắt xích cuối cùng trong mạng lưới phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt ở một nơi khác trên thế giới. Một giao dịch thanh toán quốc tế cho một lô “thiết bị công nghiệp”, một khoản đầu tư qua công ty bình phong, hay một ví tài sản số ẩn danh; tất cả đều có thể trở thành công cụ, nếu không có cơ chế nhận diện và ngăn chặn kịp thời.

Đây cũng là lý do vì sao Luật không coi phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt chỉ là việc hạn chế nguồn lực cho các hành vi phạm pháp, mà là việc bảo vệ chính sự trong sạch của hệ thống tài chính thương mại mà mỗi người dân, doanh nghiệp Việt Nam đang sử dụng hằng ngày.

Cách tiếp cận dựa trên rủi ro

Điều 21 của Luật quy định việc đánh giá rủi ro quốc gia về tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt được thực hiện trên cơ sở các tiêu chí đánh giá rủi ro quốc gia quy định tại Điều 11 với chu kỳ thực hiện 5 năm một lần. Kết quả đánh giá là căn cứ để xây dựng, điều chỉnh, cập nhật chính sách và biện pháp kiểm soát tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; áp dụng biện pháp quản lý theo mức độ rủi ro; nhận diện giao dịch đáng ngờ; hướng dẫn tổ chức, cá nhân có liên quan thực hiện nghĩa vụ đánh giá, kiểm soát rủi ro; đồng thời phục vụ chia sẻ thông tin, phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế.

Việc đánh giá rủi ro quốc gia về tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt được tiến hành cùng chu kỳ với các đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền và tài trợ khủng bố. Đánh giá rủi ro quốc gia về tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt cũng là cấu thành quan trọng trong đánh giá rủi ro quốc gia về phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Đây là cơ sở để các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân phân bổ nguồn lực, ưu tiên tiếp cận và có biện pháp giám sát đối với những ngành nghề, khu vực có rủi ro cao hơn về tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Các lớp phòng tuyến ngăn chặn dòng tiền

Nhìn tổng thể Mục 2 Chương II của Luật, có thể hình dung cơ chế phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt gồm các lớp phòng tuyến đan xen, bổ trợ lẫn nhau.

Lớp thứ nhất - nhận diện khách hàng. Trung tâm của lớp phòng tuyến này là quy định về Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định tại Điều 23 của Luật, gồm danh sách do Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc ban hành và danh sách do Cơ quan đầu mối quốc gia Việt Nam xác lập. Mọi tổ chức tài chính, tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính có liên quan có trách nhiệm thường xuyên rà soát, đối chiếu khách hàng, người đại diện, chủ sở hữu hưởng lợi với danh sách này. Danh sách tổ chức, cá nhân bị chỉ định được cập nhật, thông báo để thực hiện ngay, không chậm trễ đảm bảo tuân thủ quy định quốc tế cũng như yêu cầu cấp thiết của công tác phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Đây chính là “hàng rào” đầu tiên để dòng tiền không thể lặng lẽ chảy đến những địa chỉ “đen”.

Lớp thứ hai - giám sát giao dịch. Không phải mọi hành vi tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt đều gắn đích đến trực tiếp là các tổ chức, cá nhân bị chỉ định. Phần lớn chúng được ngụy trang dưới các giao dịch thương mại, đầu tư tưởng chừng như hợp pháp hoặc thông qua các công ty bình phong.

Vì vậy, Điều 22 của Luật yêu cầu các tổ chức tài chính, tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính có liên quan phải chủ động nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ dựa trên phân tích tổng thể, chứ không chỉ căn cứ vào giá trị giao dịch lớn hay nhỏ. Khi phát hiện dấu hiệu đáng ngờ, các tổ chức, cá nhân thực hiện báo cáo theo quy định của pháp luật về phòng, chống rửa tiền.

Điều này nhằm đảm bảo tận dụng tối đa nguồn lực, cơ sở dữ liệu của mỗi bộ, ngành cũng như tạo cơ chế để hướng dẫn tổ chức, cá nhân thực hiện thống nhất, đồng bộ. Đồng thời, theo sự phát triển của kinh tế xã hội, căn cứ yêu cầu của công tác phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt trong từng thời kỳ, Bộ Quốc phòng - Cơ quan đầu mối quốc gia sẽ trình Chính phủ bổ sung các dấu hiệu đáng ngờ khác.

Lớp thứ ba - thực hiện biện pháp trừng phạt tài chính mục tiêu không chậm trễ và không cần thông báo trước. Đây chính là yêu cầu cấp thiết, trọng tâm của công tác phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt theo các chuẩn mực quốc tế.

Điều 24 của Luật đã xây dựng khung pháp lý đầy đủ, toàn diện về cách thức, thời hiệu, căn cứ, trách nhiệm thực hiện các biện pháp trì hoãn giao dịch và phong tỏa tài khoản, niêm phong, phong tỏa hoặc tạm giữ tài sản liên quan đến phổ biến, tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Việc hoàn thiện, nâng cấp các quy định trên cơ sở tại Nghị định số 81/2019/NĐ-CP về phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Các quy định của Luật đã được nghiên cứu, đánh giá rất kỹ tác động nhằm vừa đảm bảo tuân thủ đầy đủ các yêu cầu quốc tế vừa phù hợp với pháp luật trong nước và thuận lợi cho quá trình triển khai thực hiện tại các tổ chức, cá nhân.

Giữ cân bằng giữa ngăn chặn kẻ xấu và đảm bảo lợi ích hợp pháp cho bên thứ ba ngay tình

Một điểm dễ bị bỏ qua khi nói về các biện pháp mạnh như phong tỏa tài sản, đóng băng tài khoản là nếu áp dụng tùy tiện, chính các biện pháp này có thể xâm phạm quyền tài sản hợp pháp của người dân, doanh nghiệp làm ăn chân chính. Luật đã lường trước rủi ro đó bằng nhiều quy định bảo vệ các bên hợp pháp.

Trước hết, Luật đưa ra khái niệm “bên thứ ba ngay tình” là tổ chức, cá nhân có quyền, lợi ích hợp pháp được xác lập một cách thiện chí, không biết và không thể biết về mối liên hệ với hoạt động tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Điều 25 của Luật quy định quyền lợi của nhóm này được bảo vệ xuyên suốt quá trình áp dụng biện pháp quản lý, kiểm soát.

Thứ hai, việc niêm phong, phong tỏa, tạm giữ tài sản không làm chuyển quyền sở hữu; khi không còn căn cứ thì phải giải tỏa ngay. Thứ ba, tổ chức, cá nhân bị chỉ định có quyền được thông báo, quyền kiến nghị, khiếu nại, khởi kiện; nếu cơ quan chức năng áp dụng biện pháp trái pháp luật gây thiệt hại thì Nhà nước phải bồi thường theo quy định.

Cách thiết kế này cho thấy tư duy lập pháp hiện đại khi một đạo luật cần thực sự đảm bảo các yếu tố “lý” và “tình”. Chính sự minh bạch về thời hạn, căn cứ và cơ chế khiếu nại mới là yếu tố giúp Luật được thực thi bền vững, được người dân và cộng đồng doanh nghiệp tin tưởng, tự nguyện tuân thủ.

Khái quát nghĩa vụ tuân thủ của các tổ chức tài chính, tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành nghề phi tài chính có liên quan

Điều 26 giữ vai trò khái quát chung nghĩa vụ trong cơ chế phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt. Vì đây là điều khoản xác định rõ tổ chức tài chính và tổ chức, cá nhân kinh doanh ngành, nghề phi tài chính có liên quan là chủ thể trực tiếp vận hành việc giám sát trong thực tế, thay vì chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý nhà nước.

Phạm vi nghĩa vụ được thiết kế tương đồng với nghĩa vụ phòng, chống rửa tiền hiện hành, giúp tận dụng cơ sở hạ tầng tuân thủ sẵn có, giảm chi phí phát sinh cho tổ chức, doanh nghiệp. Đồng thời, yêu cầu chủ động rà soát rủi ro đối với sản phẩm, công nghệ thanh toán, tài sản số mới cho thấy tư duy phòng ngừa từ gốc, thích ứng với tốc độ biến đổi nhanh của công nghệ tài chính.

Đáng chú ý là quy định miễn trách nhiệm pháp lý tại khoản 2: Khi tổ chức, cá nhân thực hiện đúng quyết định, yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền hoặc đúng nghĩa vụ luật định sẽ không phải chịu trách nhiệm về thiệt hại phát sinh. Điều này gỡ bỏ tâm lý e ngại trước rủi ro pháp lý, qua đó khuyến khích tổ chức, cá nhân hành động quyết liệt, kịp thời hơn trong việc từ chối giao dịch hay phong tỏa tài khoản khi có dấu hiệu rủi ro.

Sự chung tay vào cuộc của toàn hệ thống chính trị

Nhiều người vẫn nghĩ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là vấn đề “ở đâu xa”, không liên quan đến cuộc sống thường nhật hay hoạt động kinh doanh trong nước. Thực tế không đơn giản như vậy. Các chuẩn mực quốc tế về phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, đặc biệt là khuyến nghị của Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế (FATF) và các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc chính là thước đo mà cộng đồng tài chính toàn cầu dùng để đánh giá mức độ an toàn, minh bạch của hệ thống tài chính một quốc gia.

Để Luật thực sự đi vào cuộc sống, phòng, chống tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt cần được lan tỏa như một phần của trách nhiệm tuân thủ và cảnh giác chung, chứ không chỉ dừng ở văn bản pháp luật hay quy trình nội bộ của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp.

Tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt là một lĩnh vực đặc biệt vì nó vô hình, len lỏi trong những giao dịch tưởng chừng bình thường nhất của đời sống kinh tế. Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt đã xây dựng một cơ chế phòng, chống toàn diện, từ nhận diện khách hàng, giám sát dòng tiền, báo cáo giao dịch đáng ngờ đến thực hiện trì hoãn giao dịch, phong tỏa, niêm phong tài khoản.

Nhưng một đạo luật, dù được thiết kế chặt chẽ đến đâu, cũng chỉ phát huy hiệu quả khi mỗi cơ quan, tổ chức và từng người dân cùng nhận thức rõ trách nhiệm của mình. Ý thức tuân thủ của mỗi tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp hôm nay chính là góp phần bảo vệ an ninh quốc gia, duy trì uy tín nền kinh tế và sự ổn định của đất nước trong dài hạn.