Xây dựng cấp xã trở thành trung tâm vận hành mới ở cơ sở:Bài 3: Để cấp xã phát huy lợi thế riêng

Không thể quản trị những địa bàn khác nhau bằng một khuôn chung

Sau sắp xếp, quy mô và đặc điểm các xã, phường chênh lệch rất lớn. Tại Hà Nội, xã Minh Châu có 6.702 dân, trong khi phường Hà Đông có 211.572 dân; diện tích giữa phường Cửa Nam và xã Ba Vì chênh hơn 48 lần. Ở Gia Lai, phường Quy Nhơn có 129.326 dân trên 21,78km², trong khi xã Canh Liên chỉ 2.357 dân nhưng rộng 331,67km²; xã An Toàn có 1.790 dân trên 295,34km².

Đằng sau những con số là những không gian quản trị và phát triển rất khác nhau. Phường trung tâm chịu áp lực về dân cư, đô thị, thương mại, dịch vụ, hạ tầng; xã có nhiều dự án cần năng lực về quy hoạch, đất đai, giải phóng mặt bằng; trong khi xã miền núi, địa bàn rộng, dân cư phân tán lại phải ưu tiên đưa dịch vụ công đến gần dân, quản lý tài nguyên, giao thông và phát triển sinh kế.

Ông Trương Công Nam, cán bộ xã Ia Krêl (Gia Lai) cho rằng, đặc điểm địa bàn phải được tính đến khi tổ chức bộ máy và phân bổ nguồn lực. Với xã rộng, dân cư phân tán, cán bộ phải dành nhiều thời gian xuống cơ sở; trong khi địa bàn đông dân lại chịu áp lực lớn về hồ sơ và quản lý đô thị. Nếu áp dụng cứng một mô hình tổ chức, một cách bố trí nhân lực thì khó đáp ứng yêu cầu thực tế. Tương tự, ông Trần Tuấn Anh, người dân phường Hà Đông (TP. Hà Nội) cho rằng, không thể áp cùng một khung bộ máy, biên chế cho xã chưa đến 10.000 dân với phường trên 200.000 dân.

Đây cũng là vấn đề cần đặt ra trong yêu cầu xây dựng cấp xã hạt nhân tiêu biểu và tổ chức lại không gian phát triển theo tinh thần Kết luận 76. Mục tiêu của sắp xếp không chỉ là giảm đầu mối, mà phải hình thành những đơn vị có đủ điều kiện trở thành trung tâm, hạt nhân tăng trưởng và kết nối vùng. Vì vậy, không thể dùng một công thức chung cho cấp xã. Quy mô dân số, diện tích, mức độ đô thị hóa, khối lượng công việc và dư địa phát triển phải được tính đến khi thiết kế bộ máy, biên chế, mức độ phân cấp, nguồn lực tài chính và chính sách hỗ trợ. Hạt nhân đô thị cần năng lực quản trị đô thị; vùng động lực cần thêm thẩm quyền và nguồn lực để phát triển; địa bàn khó khăn cần cơ chế hỗ trợ phù hợp.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà cho biết, Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát tổng thể không gian phát triển sau sắp xếp, nghiên cứu phương án đối với những đơn vị chưa đáp ứng tiêu chuẩn; đồng thời, nghiên cứu mô hình đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt hoặc đặc khu kinh tế cấp xã đóng vai trò hạt nhân tăng trưởng, liên kết vùng. Đây là hướng mở để tổ chức chính quyền theo vai trò và không gian phát triển của từng địa bàn.

Sau sắp xếp, vì thế, việc cần làm không chỉ là hoàn thiện địa giới, mà là phân loại lại không gian phát triển và thiết kế cơ chế vận hành tương ứng, từ bộ máy, các phòng chuyên môn đến nhân lực, nguồn lực và thẩm quyền. Địa bàn nào là hạt nhân đô thị, vùng động lực hay cần hỗ trợ đặc thù phải được nhận diện rõ. Khi đó, cấp xã mới có thể chuyển từ quản lý địa bàn sang chủ động tổ chức phát triển trên địa bàn.

Thể chế rõ, dữ liệu phải dùng được

Nếu điểm nghẽn về nhân lực là “thiếu người, thiếu đúng chuyên môn”, thì ở một số lĩnh vực, cấp xã còn gặp tình trạng được giao việc nhưng dữ liệu chưa đồng bộ để thực thi. Thủ tục hành chính lĩnh vực tư pháp - hộ tịch là một ví dụ. Bà Bùi Khánh Dư, công chức Văn phòng HĐND và UBND phường Bắc Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh) cho biết: phần mềm hộ tịch, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và đường truyền có thời điểm chưa đồng bộ, xảy ra quá tải hoặc thiếu chức năng nghiệp vụ, ảnh hưởng tiến độ giải quyết thủ tục cho người dân. Hồ sơ đúng quy trình nhưng hệ thống chưa thông thì vẫn chậm. Chuyển thủ tục lên phần mềm chưa phải chuyển đổi số thực chất nếu cán bộ vẫn phải nhập lại dữ liệu trên nhiều hệ thống, các phần mềm không kết nối hoặc hệ thống gặp sự cố là quy trình bị gián đoạn.

Tại Hà Nội, báo cáo sơ kết một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cho thấy mỗi xã, phường bình quân sử dụng khoảng 28 phần mềm, trong khi dữ liệu giữa các hệ thống chưa kết nối đầy đủ. Đây là dấu hiệu cho thấy bài toán số hóa không nằm ở số lượng phần mềm, mà ở khả năng kết nối và khai thác dữ liệu. Vì vậy, cần chuyển từ đầu tư theo từng phần việc sang tổ chức quy trình trên nền dữ liệu dùng chung: thông tin người dân đã cung cấp, khi đủ điều kiện pháp lý, phải được khai thác cho các thủ tục liên quan; cán bộ không nhập lại dữ liệu đã có; lãnh đạo có thể theo dõi hồ sơ, tiến độ và điểm nghẽn trên cùng một hệ thống.

Cùng với đó, mỗi nhiệm vụ phân cấp phải xác định rõ xã được quyết định đến đâu, trường hợp nào cần xin ý kiến và cơ quan nào chịu trách nhiệm trả lời. Phân cấp mà vẫn phải chờ hướng dẫn ở nhiều khâu thì quyền chủ động của cơ sở chưa thực sự được chuyển giao.

Với cấp xã, chuyển đổi số vì thế không phải có thêm phần mềm, mà phải giảm thao tác cho công chức, rút ngắn thời gian xử lý và cung cấp dữ liệu đủ tin cậy để ra quyết định. Thể chế rõ, dữ liệu thông suốt, công cụ phù hợp thì phân cấp mới đi vào thực chất.