Từ Pháp lệnh Kiểm soát bức xạ đến Luật Năng lượng nguyên tử

Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ năm 1996

Khi được Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Pháp lệnh có tên là Pháp lệnh Kiểm soát bức xạ. Tuy nhiên sau quá trình lấy ý kiến, thẩm tra và thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất đổi tên là Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ để bao quát đầy đủ đối tượng, phạm vi áp dụng và mục đích bảo đảm an toàn bức xạ trong lĩnh vực ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Pháp lệnh được thông qua trong bối cảnh đầu những năm 1990, cùng với công cuộc đổi mới, việc sử dụng nguồn phóng xạ và thiết bị bức xạ ở Việt Nam ngày càng mở rộng trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp và nghiên cứu khoa học.

Tuy nhiên, bên cạnh lợi ích kinh tế - xã hội đáng kể, ứng dụng bức xạ tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn cho con người và môi trường. Thực tế đã xảy ra một số vụ mất nguồn phóng xạ và tai nạn phóng xạ. Vì vậy, Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ được ban hành nhằm bảo vệ con người và môi trường trước tác hại của bức xạ ion hóa; tăng cường quản lý nhà nước, khuyến khích ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực hạt nhân.

Có thể nói, Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ năm 1996 có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử pháp luật hạt nhân Việt Nam, bởi đây là văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành đầu tiên tạo khuôn khổ pháp lý cho việc quản lý an toàn bức xạ, cấp phép các công việc bức xạ, ứng phó sự cố bức xạ và quản lý chất thải phóng xạ. Nhiều nguyên tắc cơ bản của Pháp lệnh này sau đó đã được kế thừa và phát triển trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 và tiếp tục được hoàn thiện trong Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008

Thực tiễn phát triển mạnh mẽ của các ứng dụng năng lượng nguyên tử trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, yêu cầu thực hiện Chiến lược ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2020 (ban hành kèm theo Quyết định số 01/2006/QĐ-TTg ngày 03/01/2006 của Thủ tướng Chính phủ) và việc triển khai thực hiện dự án điện hạt nhân đặt ra sự cần thiết phải có một luật hạt nhân đầy đủ hơn.

Ngày 3/6/2008, tại Kỳ họp thứ ba, Quốc hội Khóa XII đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử (Luật số 18/2008/QH12) quy định toàn diện các hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Luật quy định chính sách của Nhà nước đối với phát triển và ứng dụng năng lượng nguyên tử; các yêu cầu về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh nguồn phóng xạ và kiểm soát vật liệu hạt nhân. Luật cũng quy định việc xây dựng, vận hành và chấm dứt hoạt động của cơ sở hạt nhân; thăm dò, khai thác quặng phóng xạ; vận chuyển, lưu giữ vật liệu phóng xạ và quản lý chất thải phóng xạ. Bên cạnh đó, Luật quy định về ứng phó sự cố bức xạ, thanh sát hạt nhân, trách nhiệm bồi thường thiệt hại hạt nhân, thanh tra, xử lý vi phạm và trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Trong giai đoạn 2009 - 2016, để thi hành Luật Năng lượng nguyên tử, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về năng lượng nguyên tử, an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân gồm các nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thông tư của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ và các Bộ liên quan đã được xây dựng tương đối hoàn thiện.

Có thể khẳng định, sau 17 năm triển khai thi hành, Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 đã phát huy vai trò không thể thiếu trong việc thúc đẩy ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với các hoạt động trong lĩnh vực này. Hành lang pháp lý về năng lượng nguyên tử ngày càng được hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các ứng dụng kỹ thuật bức xạ, kỹ thuật hạt nhân trong công nghiệp, nông nghiệp, chăm sóc sức khỏe, bảo vệ môi trường và nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội khác; đặc biệt tạo cơ sở pháp lý để triển khai Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, thực hiện Nghị quyết số 41/2009/QH12 ngày 25/11/2009 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án Điện hạt nhân Ninh Thuận.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025

Mặc dù vậy, trong thực tiễn thi hành, Luật Năng lượng nguyên tử năm 2008 cũng bộc lộ bất cập, hạn chế về yêu cầu quản lý, chưa có sự đồng bộ với một số luật mới ban hành, chưa đáp ứng cam kết nội luật hóa các điều ước quốc tế trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử mà Việt Nam là thành viên, chưa phù hợp với các yêu cầu, tiêu chuẩn mới của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA); phát sinh sự chồng chéo trong chức năng quản lý của một số bộ ngành; một số quy định thiếu tính khả thi; chưa đáp ứng hoặc theo kịp sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ...

Trước thực tế đó, ngày 27/6/2025, tại Kỳ họp thứ chín, Quốc hội Khóa XV đã thông qua Luật Năng lượng nguyên tử (Luật số 94/2025/QH15). Luật có hiệu lực từ 01/01/2026. Theo đó, Luật năm 2025 đã cơ bản khắc phục được các hạn chế, bất cập phát sinh từ quy định của Luật năm 2008 và quy định đầy đủ các nội dung của một luật hạt nhân toàn diện theo yêu cầu của IAEA. Luật đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho quản lý và triển khai các hoạt động trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, đặc biệt là việc tái khởi động dự án điện hạt nhân theo Nghị quyết số 174/2024/QH15 của Quốc hội; Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Nhà máy Điện hạt nhân Ninh Thuận.

Đặc biệt, Luật Năng lượng nguyên tử đã thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước như Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 68-TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân,… với các điều khoản quy định về chuyển đổi số, xã hội hóa, xây dựng tiềm lực khoa học trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Để Luật Năng lượng nguyên tử 2025 sớm đi vào cuộc sống, trong một năm qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã khẩn trương tổ chức xây dựng, trình Chính phủ ban hành 04 Nghị định quy định chi tiết về nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu; quy định chi tiết về phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử; quy định chi tiết về bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn, an ninh, thanh sát hạt nhân, thông báo, khai báo, cấp phép, thanh tra, kiểm tra về an toàn bức xạ và hạt nhân, ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân và bồi thường thiệt hại hạt nhân; và quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050; Đề án “Tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035”; Quyết định số 710/QĐ-TTg về thành lập Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đã ban hành 3 thông tư quy định về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân; quy định nội dung Báo cáo phân tích an toàn và Báo cáo đánh giá an toàn nhà máy điện hạt nhân; quy định về an toàn hạt nhân đối với địa điểm, thiết kế, xây dựng và phân tích an toàn nhà máy điện hạt nhân.

Thực hiện Kế hoạch triển khai thi hành Luật Năng lượng nguyên tử của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ và đơn vị được giao chủ trì là Cục An toàn bức xạ và hạt nhân sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống các văn bản quy định chi tiết thi hành Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025, đặc biệt các quy định về bảo đảm an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân cho nhà máy điện hạt nhân, lò phản ứng hạt nhân công suất nhỏ (SMR) trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và những diễn biến khó lường của các vấn đề an ninh phi truyền thống.