Trước thềm phiên chất vấn lĩnh vực Khoa học và Công nghệRõ điểm nghẽn, rõ giải pháp, tạo chuyển biến thực chất

Cần làm rõ những điểm nghẽn thực chất

- Ngày mai, Quốc hội chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ về ba nhóm vấn đề: Nghị quyết 57-NQ/TW, chuyển đổi số và quản lý trí tuệ nhân tạo (AI). Ông đánh giá thế nào về tính cấp thiết của các chủ đề này và kỳ vọng gì vào phiên chất vấn?

- Quốc hội lựa chọn ba nhóm vấn đề này là rất xác đáng, bởi đây là những lĩnh vực quyết định năng lực cạnh tranh và phát triển dài hạn của đất nước. Ba lĩnh vực có quan hệ chặt chẽ: khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tạo ra tri thức mới; chuyển đổi số thúc đẩy ứng dụng; còn AI là công nghệ chiến lược, tác động sâu sắc đến cả hai lĩnh vực.

Vì vậy, kỳ vọng lớn nhất của tôi ở phiên chất vấn là làm rõ được những điểm nghẽn thực sự, xác định đúng trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan và đưa ra những giải pháp có khả năng chuyển biến trong thực tiễn.

- Với những đổi mới về cơ chế tài chính và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học, theo ông, cần phát huy vai trò của Nhà nước và doanh nghiệp như thế nào để thúc đẩy đầu tư, làm chủ và thương mại hóa công nghệ chiến lược?

- Những đổi mới thể chế thời gian qua đã tạo bước chuyển quan trọng. Nghị quyết số 193/2025/QH15 và Điều 9 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đã đặt nền tảng cho cơ chế chấp nhận rủi ro, cho phép miễn trách nhiệm dân sự hoặc không phải hoàn trả kinh phí đã sử dụng đúng mục tiêu, phạm vi nếu nhiệm vụ không đạt kết quả do rủi ro khách quan và tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật.

Nghị định số 267/2025/NĐ-CP quy định các nhóm rủi ro được chấp nhận và trách nhiệm quản trị rủi ro; Nghị định số 265/2025/NĐ-CP cho phép khoán chi theo sản phẩm, tăng quyền chủ động và giảm thủ tục quyết toán. Điều 66 của Luật mở rộng quyền tự chủ sử dụng Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ, bao gồm đầu tư vào doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đối với chủ thể đủ điều kiện; hiệu quả được đánh giá dài hạn theo danh mục hoặc chu kỳ đầu tư, thay vì từng dự án.

Như vậy, hành lang pháp lý đã có những bước tiến đáng kể; vấn đề là tổ chức thực hiện.

Với công nghệ chiến lược, tôi cho rằng phải xác lập rõ vai trò của Nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước cần tập trung xác định bài toán lớn, hỗ trợ nghiên cứu nền tảng, giải mã và làm chủ công nghệ lõi, đầu tư hạ tầng và tạo thị trường ban đầu thông qua đặt hàng, mua sắm công. Doanh nghiệp cần tham gia từ xác định bài toán, đồng đầu tư đến tiếp nhận và thương mại hóa sản phẩm. Nhà nước có cơ chế đồng hành, chia sẻ rủi ro phù hợp để ngân sách thực sự dẫn dắt, khơi thông nguồn lực xã hội và doanh nghiệp trực tiếp đưa công nghệ vào sản xuất, kinh doanh.

- Thời gian qua, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đã có những chuyển biến tích cực. Theo ông, cần tập trung vào những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả liên thông, khai thác dữ liệu, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân và doanh nghiệp?

- Chúng ta đã có những bước tiến về thể chế và tổ chức thực hiện. Các luật về Dữ liệu, Giao dịch điện tử, Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tạo khuôn khổ pháp lý cho xây dựng, quản trị, kết nối và khai thác dữ liệu. Nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia đã kết nối hơn 60 bộ, ngành, địa phương, tổ chức, doanh nghiệp với 32 cơ sở dữ liệu. Bộ Khoa học và Công nghệ đã hoàn thành kết nối 7/7 cơ sở dữ liệu thuộc phạm vi được giao với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng đã vận hành dùng chung toàn quốc từ ngày 11/9/2026.

Tuy nhiên, kết nối kỹ thuật chưa đồng nghĩa với khai thác hiệu quả. Tình trạng hệ thống thông tin thiếu đồng bộ, cán bộ phải đăng nhập nhiều nền tảng vẫn còn.

Theo tôi, Bộ Khoa học và Công nghệ cần giữ vai trò kiến tạo kiến trúc, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, hướng dẫn và điều phối kết nối, chia sẻ dữ liệu; đồng thời chuẩn hóa, cập nhật cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học, công nghệ, hướng dẫn và phối hợp tháo gỡ vướng mắc, nhưng không thay thế trách nhiệm của cơ quan chủ quản dữ liệu.

Tôi đặc biệt muốn nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý dữ liệu sang tư duy khai thác giá trị dữ liệu. Hệ thống dữ liệu khoa học, công nghệ không chỉ để lưu trữ đề tài, công trình nghiên cứu mà phải giúp xác định lĩnh vực công nghệ đang được đầu tư, kết quả nghiên cứu có khả năng thương mại hóa, nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp và cơ hội kết nối đối tác, nguồn lực của nhà khoa học, tổ chức nghiên cứu.

Bốn vấn đề chiến lược về quản lý và thúc đẩy AI

- AI mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức mới. Theo ông, Việt Nam cần ưu tiên những giải pháp gì để từng bước làm chủ AI, nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời bảo đảm an toàn dữ liệu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ?

- AI đã trở thành công nghệ chiến lược, có khả năng thay đổi phương thức sản xuất, quản trị và đời sống xã hội. Việt Nam không thể chỉ dừng ở ứng dụng sản phẩm có sẵn mà cần từng bước làm chủ công nghệ, dữ liệu, nhân lực và hệ sinh thái AI.

Thời gian qua, chúng ta đã có những bước chuẩn bị về chính sách, hạ tầng và nhân lực. Năm 2026, Thủ tướng đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Doanh nghiệp công nghệ số đã đầu tư khoảng 4.208 GPU phục vụ nghiên cứu, phát triển AI; hai nền tảng AI hỗ trợ công vụ do doanh nghiệp Việt Nam làm chủ mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt đã được triển khai thử nghiệm tại 24/24 bộ, cơ quan trung ương và 34/34 địa phương.

Từ góc độ đó, tôi cho rằng có bốn vấn đề chiến lược cần được làm rõ.

Trước hết, phải xác định phát triển năng lực làm chủ AI là nhiệm vụ dài hạn, có trọng tâm và có thứ tự ưu tiên; ưu tiên công nghệ nền tảng, mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, công nghệ lõi, hạ tầng tính toán và những lĩnh vực tạo lợi thế cạnh tranh; đồng thời phát huy vai trò của doanh nghiệp trong nước, viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia Việt Nam toàn cầu.

Thứ hai, cần hoàn thiện khung quản trị AI theo mức độ rủi ro, với yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn đối với các hệ thống tác động trực tiếp đến quyền lợi người dân, an ninh quốc gia và các lĩnh vực thiết yếu như tài chính, y tế; bảo đảm đánh giá, kiểm định, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Thứ ba, phải coi bảo vệ dữ liệu và sở hữu trí tuệ là điều kiện phát triển AI bền vững. Cần quy định rõ trách nhiệm khi sử dụng dữ liệu, tác phẩm để huấn luyện mô hình AI, bảo vệ quyền chủ sở hữu, đồng thời bảo đảm việc khai thác dữ liệu hợp pháp. Nội dung do AI tạo ra phải được nhận diện phù hợp. Tuyệt đối không được tùy tiện đưa dữ liệu công vụ, dữ liệu nhạy cảm lên các nền tảng AI công cộng khi chưa được phép.

Thứ tư, phổ cập kỹ năng AI; bảo đảm người sử dụng hiểu giới hạn, biết kiểm chứng kết quả và không phó thác trách nhiệm cho AI, nhất là trong quản lý nhà nước và các quyết định liên quan đến quyền lợi người dân.

- Xin cảm ơn ông!