Trước thềm năm học mới: AI đang tác động như thế nào đến việc học tập của học sinh?
Nghiên cứu mới cho thấy nếu AI được sử dụng để làm thay phần việc cần đến tư duy của học sinh, kết quả học tập thực chất có thể đi theo hướng ngược lại.
Tháng 9 này, hàng trăm triệu học sinh tiểu học và trung học trên thế giới đang bước vào năm học mới. Cùng với sách giáo khoa, máy tính và các phương pháp học truyền thống, một công cụ mới ngày càng hiện diện trong quá trình học tập của các em: trí tuệ nhân tạo (AI).
Sự phát triển nhanh chóng của các chatbot AI đang đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời đối với cả học sinh và giáo viên: Bài tập về nhà còn có ý nghĩa gì khi một chatbot có thể hoàn thành trong vài giây?
Câu hỏi này càng trở nên đáng chú ý khi nhiều quốc gia bắt đầu đưa AI vào giáo dục. Trung Quốc yêu cầu học sinh được học ít nhất 8 giờ về AI mỗi năm, trong khi Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE), Ảrập Xêút và Qatar cũng đã bắt đầu tích hợp AI vào chương trình giảng dạy.
AI rõ ràng có thể khiến việc học trở nên nhanh chóng và thuận tiện hơn. Nhưng khi học sinh đặt công nghệ sang một bên và phải tự mình làm bài kiểm tra, bao nhiêu kiến thức thực sự đã được các em tiếp thu? Các chuyên gia đã tthử đi tìm câu trả lời.
Làm bài tập nhanh hơn, nhưng điểm thi giảm
Một nghiên cứu của các chuyên gia David Stromberg, Đại học Stockholm, cùng Victor Lei và Yanhui Wu, Đại học Hong Kong, cung cấp một trong những bằng chứng quy mô lớn nhất về tác động của AI đối với việc học của học sinh.
Nhóm nghiên cứu đã theo dõi khoảng 27.000 học sinh Trung Quốc trong độ tuổi 12-18 trong 30 tháng. Dữ liệu được thu thập từ bài tập về nhà, các bài kiểm tra hàng tháng không sử dụng tài liệu và các kỳ thi tuyển sinh có tính cạnh tranh cao ở 9 môn học.
Kết quả cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: AI giúp học sinh làm bài tốt hơn nhưng không đồng nghĩa với việc các em học tốt hơn. Sau khi sử dụng AI tạo sinh, điểm bài tập về nhà của học sinh tăng 18%. Trong khi đó, thời gian dành cho mỗi bài tập giảm khoảng 30%, từ mức trung bình 64 phút xuống còn 45 phút.
Nếu chỉ nhìn vào điểm số bài tập và thời gian hoàn thành, AI dường như mang lại một bước tiến rõ rệt. Học sinh làm bài nhanh hơn và đạt điểm cao hơn. Nhưng bức tranh thay đổi khi các em phải tự làm bài.
Trong các bài kiểm tra hàng tháng không được sử dụng AI, điểm số của chính những học sinh này giảm 20% chỉ trong vòng 6 tháng. Thành tích trong các kỳ thi tuyển sinh có tính cạnh tranh cao cũng suy giảm, dù tác động đầy đủ chỉ xuất hiện rõ hơn trong một khoảng thời gian dài.
Điều này cho thấy việc hoàn thành bài tập và thực sự tiếp thu kiến thức từ bài học đó có thể là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Khi AI làm thay phần việc cần tư duy
Những phát hiện trong nghiên cứu phù hợp với kết luận của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) trong Báo cáo Triển vọng Giáo dục số 2026.
Theo OECD, khi AI tạo sinh không được thiết kế để phục vụ mục đích giảng dạy hoặc không được sử dụng trong một khuôn khổ có định hướng, việc giao nhiệm vụ cho mô hình AI có thể giúp cải thiện hiệu suất thực hiện bài tập nhưng không tạo ra sự tiến bộ thực chất trong học tập.
Một trong những vấn đề được các nhà nghiên cứu cảnh báo là sự suy giảm của những nỗ lực nhận thức vốn cần thiết để quá trình học tập diễn ra. Nghiên cứu do Dragan Gasevic đồng thực hiện gọi nguy cơ này là “sự lười biếng siêu nhận thức” (metacognitive laziness).
Nếu học sinh thường xuyên để AI tìm câu trả lời, giải bài hoặc viết nội dung thay mình, các em có thể giảm dần nhu cầu tự suy luận, kiểm chứng và tự giải quyết vấn đề.
Học sinh sử dụng AI theo nhiều cách
Một khảo sát do Ipsos thực hiện cho Vodafone Foundation với 7.000 học sinh từ 12-17 tuổi tại 7 quốc gia châu Âu cho thấy AI đang được sử dụng theo nhiều cách khác nhau trong quá trình học tập ngoài trường học và không có sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên. Cách sử dụng phổ biến nhất là tìm kiếm thông tin, với 56% học sinh cho biết đã sử dụng AI theo cách này.
Có 45% sử dụng AI để giải thích các thuật ngữ và khái niệm. Đây là những cách sử dụng có thể giúp người học tiếp cận thông tin và hiểu những nội dung khó hơn.
Tuy nhiên, 31% học sinh cho biết sử dụng AI để cung cấp lời giải hoàn chỉnh cho bài tập.
Trong khi đó, những cách sử dụng AI có khả năng hỗ trợ trực tiếp hơn cho việc tự học lại ít phổ biến hơn. Có 29% sử dụng nội dung tương tác hoặc thích ứng để định hướng việc học. Chỉ 20% sử dụng AI để xây dựng kế hoạch học tập cá nhân hóa và theo dõi tiến độ của bản thân.
Sự khác biệt này rất quan trọng. AI có thể đóng vai trò như một gia sư, giúp giải thích một khái niệm theo nhiều cách, đặt câu hỏi để người học suy nghĩ hoặc đưa ra phản hồi về quá trình học. Nhưng AI cũng có thể trở thành một “cỗ máy làm bài”, giúp người học bỏ qua chính quá trình tư duy mà bài tập được thiết kế để rèn luyện.
Câu hỏi về cách sử dụng
Nhìn chung, theo các chuyên gia, sự xuất hiện của AI trong giáo dục đang đặt ra câu hỏi sâu hơn về mục đích của việc học. Những kết quả nghiên cứu tại Trung Quốc cho thấy khoảng cách giữa “làm được bài” và “học được từ bài” có thể ngày càng lớn khi AI được sử dụng không đúng cách.
Điều đó cũng đặt thêm trách nhiệm lên giáo viên và nhà trường. Thay vì chỉ tìm cách ngăn học sinh sử dụng AI, giáo dục có thể phải hướng tới việc giúp các em hiểu khi nào nên sử dụng công nghệ, sử dụng như thế nào và phần nào của quá trình học tập vẫn phải do chính mình thực hiện.
