TP. Hồ Chí Minh: Mở dư địa phát triển từ mặt đất đến không gian ngầm
Từ thống nhất tầm nhìn quy hoạch đến khai thác không gian ngầm, TP. Hồ Chí Minh đang tổ chức lại không gian đô thị theo hướng đồng bộ, đa tầng, qua đó mở thêm dư địa phát triển, sử dụng hiệu quả các nguồn lực.
Thống nhất quy hoạch, mở dư địa phát triển
Với quy mô và không gian mới, quy hoạch TP. Hồ Chí Minh không thể dừng ở phân bổ đất đai hay xác định vị trí từng công trình. Yêu cầu lớn hơn là tổ chức không gian phát triển trong một chỉnh thể thống nhất, đủ khả năng kết nối hạ tầng, dẫn dắt đầu tư và phân bổ nguồn lực giữa các khu vực.
Tinh thần này được thể hiện trong ba cơ chế về quy hoạch dự kiến được HĐND TP. Hồ Chí Minh xem xét tại Kỳ họp thứ Năm, HĐND TP. Hồ Chí Minh khóa XI, gồm Quy hoạch tổng thể Thành phố; các loại quy hoạch, hoạt động quy hoạch đô thị, nông thôn và kiến trúc; quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm và phát triển công trình ngầm.
Ba cơ chế tạo thành một mạch chính sách từ xác lập tầm nhìn, tổ chức thực hiện đến mở rộng không gian phát triển.
Trước hết, Quy hoạch tổng thể đặt toàn bộ địa giới hành chính TP. Hồ Chí Minh trong một cấu trúc chung, tích hợp quy hoạch cấp tỉnh và quy hoạch chung đô thị, đồng thời kế thừa hợp lý các quy hoạch đã được phê duyệt của TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây.
Điều quan trọng không phải ghép cơ học các quy hoạch hiện hữu, mà tổ chức lại cấu trúc phát triển, xác định rõ vai trò và lợi thế của từng khu vực. Quy hoạch phải làm rõ mô hình tăng trưởng, các hành lang kinh tế, trục động lực, hệ thống trung tâm và những dự án cần ưu tiên.
Không gian cũng được nhìn nhận theo chiều đa tầng, từ lòng đất, mặt đất đến không gian tầm thấp, tầm cao và không gian biển. Hệ thống sông nước, vùng cảnh quan, khu vực di sản, cửa ngõ giao thông, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, tài nguyên và môi trường phải được đặt trong cùng một cấu trúc.
Cách tiếp cận này đưa quy hoạch vượt khỏi câu chuyện “đất nào làm gì”, để trả lời những vấn đề lớn hơn: từng khu vực đảm nhận chức năng gì, hạ tầng nào cần đi trước và nguồn lực cần tập trung vào đâu.
Cùng với thống nhất không gian là thống nhất dữ liệu và thông tin quy hoạch. Người dân được tham gia trong quá trình hình thành quy hoạch; thông tin phải được công khai và kết quả sau phê duyệt được cung cấp thuận lợi. Khi người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng tiếp cận một hệ thống thông tin, quy hoạch sẽ trở thành căn cứ cho cả quản lý và quyết định đầu tư.
Quy hoạch sau khi được phê duyệt cũng phải chuyển thành kế hoạch thực hiện, gắn với chương trình, dự án, nhu cầu vốn, quỹ đất và trách nhiệm cụ thể. Đây là điều kiện để tầm nhìn quy hoạch thực sự chuyển hóa thành nguồn lực phát triển.
Một thay đổi đáng chú ý khác là cách triển khai các quy hoạch đô thị, nông thôn và kiến trúc theo hướng giảm những tầng nấc không cần thiết. Một số quy trình có thể thực hiện đồng thời để hạn chế thủ tục trùng lặp, nhưng vẫn phải bảo đảm yêu cầu về dữ liệu, chỉ tiêu sử dụng đất, tổ chức không gian và khả năng đáp ứng của hạ tầng.
Đối với điều chỉnh quy hoạch vì lợi ích cộng đồng, giá trị mang lại phải được thể hiện cụ thể qua tăng quỹ đất cho hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật, công trình công cộng; giảm mật độ xây dựng hoặc cải thiện cảnh quan, môi trường sống. Qua đó, tính linh hoạt trong thực hiện được đặt trong kỷ luật chung, tránh để điều chỉnh cục bộ phá vỡ cấu trúc quy hoạch.
Khai thác không gian ngầm, tạo thêm dư địa phát triển
Cùng với tổ chức lại không gian trên mặt đất, việc đưa không gian ngầm vào quản lý thống nhất mở thêm một chiều phát triển quan trọng cho TP. Hồ Chí Minh.
Khi quỹ đất bề mặt ngày càng hạn chế, trong khi nhu cầu về giao thông, bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật, chống ngập và công trình công cộng tiếp tục tăng, lòng đất cần được nhìn nhận như một nguồn lực đô thị hữu hạn, phải được quy hoạch và khai thác hiệu quả.
Theo cơ chế đang được xây dựng, việc sử dụng lòng đất sẽ gắn với ranh giới không gian ba chiều, độ sâu, công năng và mục đích sử dụng. Đây là yêu cầu cần thiết đối với một đô thị nơi đường sắt đô thị, bãi đỗ xe, cấp thoát nước, viễn thông, năng lượng, chống ngập và công trình dân dụng có thể cùng sử dụng những lớp không gian khác nhau.
Quản lý theo không gian ba chiều vừa hạn chế chồng lấn công trình, vừa tạo cơ sở xác định quyền khai thác và nghĩa vụ tài chính, từng bước đưa nguồn lực dưới lòng đất vào hệ thống quản trị đô thị.
Các công trình giao thông đô thị, tuy nen, hào kỹ thuật, cấp điện, cấp nước, thoát nước, viễn thông, chống ngập và hồ điều tiết được định hướng khuyến khích. Thành phố cũng tạo cơ chế thúc đẩy bãi đỗ xe ngầm và lối đi ngầm công cộng kết nối với nhà ga, đầu mối giao thông và không gian công cộng.
Khi được tổ chức đồng bộ, mạng lưới không gian ngầm có thể kết nối với đường sắt đô thị và các khu vực TOD, vừa giảm áp lực lên mặt đất, vừa nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng.
Tuy nhiên, mở thêm không gian phát triển cũng đòi hỏi năng lực quản trị tương ứng. Công trình ngầm phải bảo đảm an toàn cho công trình trên mặt đất, công trình lân cận và hạ tầng hiện hữu, đồng thời không chồng lấn với không gian đã dành cho dự án khác.
Vì vậy, cơ sở dữ liệu công trình ngầm phải được kết nối với dữ liệu đất đai, xây dựng và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Khi từng công trình, từng lớp không gian được xác định trên hệ thống dữ liệu thống nhất, thành phố mới có điều kiện quản lý chính xác ranh giới ba chiều và sử dụng hiệu quả nguồn lực dưới lòng đất.
Nhìn tổng thể, ba cơ chế đang được hoàn thiện hướng tới một hệ thống quản trị không gian thống nhất: Quy hoạch tổng thể xác lập hướng phát triển; hệ thống quy hoạch cụ thể hóa tầm nhìn; quản lý không gian ngầm bổ sung nguồn lực cho những nhu cầu mà mặt đất ngày càng khó đáp ứng.
Đích đến không phải có thêm nhiều bản quy hoạch, mà là giảm xung đột, rút ngắn khoảng cách từ quy hoạch đến đầu tư và khai thác hiệu quả từng lớp không gian. Từ mặt đất đến lòng đất, việc tổ chức không gian đồng bộ và đa tầng sẽ tạo thêm dư địa phát triển để TP. Hồ Chí Minh chuyển lợi thế của không gian mới thành nguồn lực cho tăng trưởng và nâng cao chất lượng đô thị.
