Tìm đúng “điểm nghẽn của điểm nghẽn”, theo đến cùng việc thực hiện kiến nghị

Giám sát phải chuyển mạnh sang tổ chức thi hành

- Thưa bà, bà đánh giá thế nào về ý nghĩa và thông điệp nổi bật của Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026?

- Diễn đàn được tổ chức ngay trong năm đầu của nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XVI, khi đất nước đang triển khai đồng thời nhiều chủ trương, quyết sách có ý nghĩa chiến lược, vì vậy có ý nghĩa rất quan trọng.

Còn nhớ năm trước, Diễn đàn lần thứ Nhất đặt ra thông điệp “Giám sát của Quốc hội để kiến tạo phát triển”. Diễn đàn năm nay tiếp tục phát triển tư duy đó với chủ đề “Nâng tầm hoạt động giám sát của Quốc hội: Từ định hướng chiến lược đến hành động thực tế trong nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XVI”.

Theo tôi, chủ đề phản ánh đúng yêu cầu hiện nay. Sau một giai đoạn Quốc hội tập trung hoàn thiện thể chế, ban hành nhiều luật, nghị quyết nhằm tháo gỡ rào cản, kiến tạo không gian phát triển mới, hoạt động giám sát phải chuyển mạnh sang thúc đẩy tổ chức thực hiện. Các quyết sách chỉ thực sự có giá trị khi được triển khai đồng bộ, kịp thời và tạo ra chuyển biến cụ thể trong đời sống kinh tế - xã hội.

Thông điệp nổi bật của Diễn đàn là giám sát không chỉ để xem xét những việc đã làm, phát hiện hạn chế hay ban hành kiến nghị, mà phải góp phần định hình việc cần làm, tháo gỡ điểm nghẽn, cảnh báo sớm rủi ro và thúc đẩy hành động.

Tôi đặc biệt ấn tượng với yêu cầu Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu tại Diễn đàn: Không thể giám sát những vấn đề mới bằng tư duy cũ, bằng phương thức cũ và công cụ cũ. Giám sát phải có trọng tâm; kết luận phải có địa chỉ; kiến nghị phải có thời hạn; trách nhiệm phải được xác định; kết quả phải được đo bằng chuyển biến thực tế... Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật tiến hành một cuộc giám sát mà là sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận. Thước đo hiệu quả không phải số lượng cuộc giám sát hay số kiến nghị được ban hành, mà là những bất cập nào đã được khắc phục, chính sách nào được điều chỉnh, nguồn lực nào được khơi thông và người dân, doanh nghiệp được thụ hưởng những kết quả cụ thể gì.

- Trong bối cảnh hiện nay, vì sao giám sát việc tổ chức thi hành chính sách, pháp luật phải trở thành một trọng tâm của hoạt động giám sát, thưa bà?

- Thời gian qua, nhiều vướng mắc, điểm nghẽn về thể chế đã được Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền tập trung rà soát, tháo gỡ. Nhiều luật, nghị quyết và cơ chế mới được ban hành, tạo điều kiện đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, huy động và phát huy các nguồn lực phát triển.

Tuy nhiên, từ chủ trương, chính sách đến kết quả thực tế vẫn còn độ trễ, trong đó có những hạn chế phát sinh ở khâu tổ chức thi hành. Có chính sách đã được ban hành nhưng văn bản hướng dẫn chưa kịp thời; có nhiệm vụ được phân cấp nhưng nhân lực, kinh phí, cơ sở dữ liệu và các điều kiện thực hiện chưa theo kịp; có vấn đề liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp nhưng cơ chế phối hợp chưa rõ. Ở một số nơi, việc tổ chức thực hiện còn chậm, thiếu chủ động hoặc cách hiểu, áp dụng pháp luật chưa thống nhất, ảnh hưởng đến tiến độ xử lý công việc.

Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu này càng trở nên rõ nét. Phân cấp mạnh hơn đồng nghĩa với trách nhiệm của địa phương, nhất là cấp cơ sở, lớn hơn. Tuy nhiên, phân cấp chỉ phát huy hiệu quả khi đi đôi với thẩm quyền rõ ràng, nguồn lực phù hợp, đội ngũ đủ năng lực và cơ chế kiểm tra, giám sát hiệu quả.

Vì vậy, giám sát phải bao quát toàn bộ quá trình hình thành và thực thi chính sách: Từ thể chế hóa chủ trương, ban hành văn bản hướng dẫn, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đến kết quả cuối cùng mà người dân, doanh nghiệp được thụ hưởng.

Mỗi cuộc giám sát cần làm rõ chính sách có thực sự đi vào cuộc sống hay không; vướng mắc nằm ở quy định hay khâu tổ chức thực hiện; trách nhiệm thuộc cơ quan, cấp nào; cần sửa đổi văn bản, bổ sung nguồn lực, hoàn thiện cơ chế phối hợp hay chấn chỉnh trách nhiệm công vụ.

Hoạt động giám sát cũng phải gắn chặt hơn với công tác lập pháp. Những khoảng trống, mâu thuẫn hoặc bất cập được phát hiện qua giám sát phải trở thành căn cứ để kịp thời sửa đổi, hoàn thiện chính sách, pháp luật... Qua đó, giám sát trở thành cơ chế phản hồi quan trọng, góp phần rút ngắn khoảng cách từ quyết sách đến hành động.

Liên thông giám sát để theo đến cùng việc thực hiện kiến nghị

- Theo bà, cần gắn kết hoạt động giám sát giữa Quốc hội, Đoàn ĐBQH và HĐND như thế nào để nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, pháp luật?

- Quốc hội và HĐND có phạm vi, thẩm quyền giám sát khác nhau nhưng cùng hướng tới mục tiêu bảo đảm Hiến pháp, pháp luật và các nghị quyết được thực hiện nghiêm túc; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân; nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội có điều kiện xem xét những vấn đề ở tầm quốc gia, nhận diện các bất cập có tính hệ thống, liên ngành, liên vùng. HĐND gần cơ sở, theo sát quá trình tổ chức thực hiện tại địa phương, có thể phát hiện sớm những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Nếu được kết nối chặt chẽ, hoạt động giám sát sẽ hình thành một mạch xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương và từ thực tiễn địa phương trở lại quá trình hoàn thiện chính sách ở Trung ương.

Những vấn đề được Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội kết luận cần được HĐND tiếp tục theo dõi trong quá trình tổ chức thực hiện tại địa phương. Ngược lại, những bất cập phát sinh tại một địa phương hoặc lặp lại ở nhiều địa phương cần được Đoàn ĐBQH và HĐND tổng hợp, phân tích để kiến nghị Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành xem xét, xử lý ở tầm cơ chế, chính sách.

Sự gắn kết cần được thực hiện ngay từ khâu xây dựng chương trình giám sát. Các cơ quan cần trao đổi thông tin để lựa chọn đúng vấn đề, hạn chế trùng lặp nhưng không bỏ sót nội dung cần giám sát; đồng thời chia sẻ kết quả khảo sát, dữ liệu, kiến nghị cử tri và kết luận giám sát.

Trong quá trình này, Đoàn ĐBQH là cầu nối trực tiếp giữa Quốc hội với địa phương, đồng thời là mắt xích quan trọng kết nối hoạt động giám sát của Quốc hội với HĐND. Thông qua tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, xử lý đơn thư, khảo sát và giám sát chuyên đề, Đoàn ĐBQH có điều kiện nắm bắt những vấn đề phát sinh trong quá trình thi hành chính sách, pháp luật.

Điều quan trọng là không chỉ chuyển những kiến nghị riêng lẻ đến cơ quan có thẩm quyền mà phải phân tích để nhận diện bản chất vấn đề: Đâu là vụ việc cụ thể, đâu là bất cập có tính phổ biến; nội dung nào thuộc trách nhiệm tổ chức thực hiện tại địa phương, nội dung nào cần kiến nghị sửa đổi cơ chế, chính sách của Trung ương.

Sau giám sát, cần xác định rõ cơ quan, chủ thể có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc từng nhóm kiến nghị; tăng cường phối hợp giữa Đoàn ĐBQH, HĐND và các cơ quan liên quan, bảo đảm các kiến nghị được theo dõi liên tục và thực hiện đến cùng.

- Từ các cuộc giám sát mới đây của Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An, bà nhận thấy những điểm nghẽn nào cần tập trung tháo gỡ và phải làm gì để các kiến nghị sau giám sát được thực hiện thực chất?

- Qua giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về an toàn thực phẩm tại một số xã và khảo sát trực tiếp tại doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, chúng tôi nhận thấy nhiều khó khăn không chỉ phát sinh ở một địa phương, đơn vị mà có tính phổ biến.

Sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu và khối lượng nhiệm vụ quản lý ở cấp xã tăng lên, trong khi cán bộ làm công tác an toàn thực phẩm còn mỏng, chủ yếu kiêm nhiệm; kinh phí, trang thiết bị kiểm tra, kiểm nghiệm còn hạn chế; dữ liệu quản lý chưa được kết nối đồng bộ. Một số nội dung về phân cấp, thẩm quyền xử lý vi phạm và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn cũng cần tiếp tục được làm rõ.

Ở khu vực sản xuất, kinh doanh, nhiều doanh nghiệp, hộ dân đã chủ động áp dụng tiêu chuẩn chất lượng, xây dựng chuỗi sản xuất an toàn, truy xuất nguồn gốc và phát triển sản phẩm. Tuy nhiên, vẫn còn những khó khăn về tích tụ đất đai, tiếp cận vốn, chi phí kiểm nghiệm, chứng nhận chất lượng, đầu tư hạ tầng sản xuất và xử lý môi trường. Việc quản lý các cơ sở nhỏ lẻ, kiểm soát nguồn nguyên liệu và phát triển làng nghề theo hướng bền vững cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới.

Qua giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Đoàn tiếp tục nhận diện rõ khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng, thương mại hóa. Các trường đại học, bệnh viện và doanh nghiệp đã có nhiều mô hình, kết quả đáng ghi nhận, nhưng vẫn gặp vướng mắc về cơ chế tài chính, đất đai, vốn, hạ tầng, nhân lực chất lượng cao và thủ tục triển khai... Liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp có lúc chưa chặt chẽ; cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học và công nghệ chưa thực sự xuất phát từ nhu cầu thực tiễn; trách nhiệm tiếp nhận, ứng dụng và đánh giá hiệu quả kết quả nghiên cứu chưa được xác định đầy đủ.

Thực tiễn đó cho thấy, điểm nghẽn trong tổ chức thi hành thường không nằm riêng ở một khâu hay một cấp. Có nội dung thuộc trách nhiệm của địa phương, cần xử lý bằng việc kiện toàn tổ chức, bố trí nguồn lực, cải tiến quy trình và tăng cường phối hợp. Nhưng cũng có những vướng mắc bắt nguồn từ quy định của Trung ương, cần được tổng hợp để kiến nghị sửa đổi, hoàn thiện… Vì vậy, kết luận giám sát phải phân loại rõ nguyên nhân, thẩm quyền và trách nhiệm xử lý. Kiến nghị phải cụ thể, xác định rõ cơ quan chủ trì, nhiệm vụ, thời hạn và kết quả cần đạt được; hạn chế những yêu cầu chung chung như “tăng cường”, “đẩy mạnh”, “quan tâm” vì khó theo dõi, đánh giá.

Cùng với đó, phải tăng cường theo dõi, đôn đốc và tái giám sát. Một cuộc giám sát không thể được coi là kết thúc khi báo cáo hoặc nghị quyết được ban hành. Chỉ khi các kiến nghị được thực hiện và tạo ra chuyển biến thực tế thì mục tiêu giám sát mới hoàn thành.

Cần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung để theo dõi việc thực hiện từng kiến nghị; đẩy mạnh chia sẻ thông tin giữa các cơ quan của Quốc hội, Đoàn ĐBQH và HĐND. Công nghệ có thể giúp phát hiện sớm những nội dung chậm tiến độ, nhưng yếu tố quyết định vẫn là trách nhiệm, bản lĩnh và sự theo đuổi đến cùng của chủ thể giám sát.

Theo tôi, cần hình thành một chu trình khép kín: Lựa chọn đúng vấn đề; giám sát dựa trên dữ liệu, bằng chứng; làm rõ nguyên nhân và trách nhiệm; ban hành kiến nghị cụ thể; theo dõi, kiểm chứng kết quả và tiếp tục xử lý nếu chưa có chuyển biến.

Đối với Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An, chúng tôi sẽ tiếp tục bám sát yêu cầu phát triển của địa phương và những vấn đề cử tri, Nhân dân quan tâm; phối hợp chặt chẽ với HĐND và các cơ quan liên quan trong lựa chọn nội dung, tổ chức giám sát và theo dõi sau giám sát… Điều quan trọng nhất là kết quả giám sát phải được thể hiện bằng những chuyển biến mà người dân, doanh nghiệp có thể nhận thấy: Vướng mắc được tháo gỡ, chính sách được điều chỉnh sát thực tiễn, thủ tục được thực hiện thuận lợi hơn. Đó chính là thước đo rõ nhất của chất lượng, hiệu lực và hiệu quả giám sát.

- Xin cảm ơn bà!

“

Các tham luận tại Diễn đàn được chuẩn bị công phu, tiếp cận hoạt động giám sát từ nhiều góc độ nhưng cùng hướng tới yêu cầu nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Nội dung tham luận bao quát nhiều vấn đề quan trọng, từ tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực; hoàn thiện cơ chế, chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nâng cao hiệu quả giám sát việc thi hành pháp luật đến siết chặt việc thực hiện nghị quyết, kết luận và kiến nghị sau giám sát... Đáng chú ý, các tham luận không chỉ đề cập những định hướng lớn mà còn đặt ra nhiều yêu cầu cụ thể về lựa chọn đúng nội dung giám sát, đổi mới phương thức, ứng dụng dữ liệu và bằng chứng, xác định rõ trách nhiệm, thời hạn thực hiện và tăng cường theo dõi sau giám sát.
Tôi kỳ vọng những ý kiến, đề xuất tại Diễn đàn sẽ được chắt lọc để hoàn thiện định hướng trọng tâm hoạt động giám sát trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI; đồng thời được cụ thể hóa thành các cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và theo dõi việc thực hiện kiến nghị rõ ràng, khả thi... Qua đó, những định hướng của Diễn đàn sẽ thực sự được chuyển hóa thành hành động, tạo chuyển biến trong tổ chức thi hành chính sách, pháp luật và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An THÁI THỊ AN CHUNG