Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia: Đề xuất giao trọn gói vốn cho cấp xã với dự án dưới 5 tỷ đồng

Tích hợp để khắc phục điểm nghẽn

Sáng 19/8, thảo luận ở tổ về chủ trương phê duyệt đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035 trên cơ sở hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành, các đại biểu tại Tổ 13 (gồm Đoàn ĐBQH các tỉnh An Giang và Quảng Trị) cơ bản nhất trí.

ĐBQH Trần Vũ Khiêm (Quảng Trị) cho rằng, các chương trình mục tiêu quốc gia những năm qua đã góp phần thay đổi diện mạo hạ tầng nông thôn, cải thiện sinh kế, nâng cao đời sống Nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng sâu, vùng xa.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng cho thấy những điểm nghẽn. Tại Quảng Trị, giai đoạn 2021 - 2025, Trung ương hỗ trợ gần 5.000 tỷ đồng nhưng tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 89,7%, còn hơn 510 tỷ đồng phải kéo dài sang năm 2026.

Từ thực tế này, đại biểu đặt vấn đề: tại sao có nguồn lực nhưng lại khó tiêu, trong khi hiệu quả mang lại cho người dân thụ hưởng đôi lúc chưa tương xứng?

Theo đại biểu Trần Vũ Khiêm, có 3 nguyên nhân chính: sự dàn trải, chồng chéo về đối tượng, địa bàn; thủ tục, văn bản và tầng nấc quản lý trung gian còn nhiều; áp lực quá tải đối với chính quyền cơ sở.

Đại biểu phân tích, cùng một xã khó khăn, hộ nghèo hoặc nhóm cộng đồng có thể có 3 - 4 chương trình cùng tiếp cận với các tiêu chí, định mức và quy trình khác nhau. Quá nhiều dự án, tiểu dự án khiến nguồn lực bị chia nhỏ, phân tán; người dân có khi “vừa thừa lại vừa thiếu”: thừa các quy định lồng ghép phức tạp nhưng thiếu sự hỗ trợ tập trung, đủ lực để thoát nghèo bền vững.

Trong khi đó, các bộ, ngành Trung ương đã ban hành khoảng 200 văn bản hướng dẫn; nhiều quy định phải sửa đổi, bổ sung. Ở địa phương, để triển khai một nguồn vốn, HĐND và UBND cấp tỉnh phải ban hành hàng chục nghị quyết, quyết định, dẫn đến tình trạng “vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ”.

Cấp xã cũng phải đảm nhận khối lượng công việc lớn từ khảo sát, lập kế hoạch, lựa chọn dự án đến nghiệm thu, thanh quyết toán, trong khi cán bộ còn mỏng và thủ tục được yêu cầu như đối với một dự án đầu tư công quy mô lớn. Điều này dẫn đến tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm, làm chậm tiến độ giải ngân.

Từ những bất cập trên, đại biểu Trần Vũ Khiêm hoàn toàn đồng tình với chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể. “Có thể gọi đây là một cuộc cách mạng về tư duy quản lý, đổi mới thực chất phương thức phân bổ và sử dụng ngân sách nhà nước”, đại biểu nói.

Không để “bình mới, rượu cũ”

ĐBQH Nguyễn Ngọc Hà (Quảng Trị) đánh giá dự thảo Nghị quyết đã có những định hướng như không tích hợp cơ học, bảo đảm đồng bộ về nội dung, nhiệm vụ, đối tượng, địa bàn; bảo toàn quyền lợi khi hợp nhất; đổi mới phân bổ ngân sách gắn với kết quả thực hiện và bổ sung bộ tiêu chí đánh giá đầu ra.

Tuy nhiên, đại biểu lo ngại nguy cơ hợp nhất mang tính hình thức.

Theo đại biểu, Tờ trình định hướng tổ chức lại chương trình theo 7 nhóm nhiệm vụ nhằm khắc phục chồng chéo, nhưng dự thảo Nghị quyết vẫn trình bày tuần tự theo 4 mảng tương ứng với 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành. Nếu các bộ quản lý ngành vẫn tự thiết kế chính sách như trước và chỉ bổ sung một tầng điều phối chung, có thể xảy ra tình trạng “bình mới, rượu cũ”, đại biểu lo ngại.

Bên cạnh đó, các nhóm đối tượng ưu tiên như xã đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo cũng có thể lặp lại ở cả 4 mục tiêu thành phần, trong khi chưa có nguyên tắc chống trùng, chống sót khi phân bổ ngân sách cho cùng một địa bàn.

Từ phân tích trên, đại biểu Nguyễn Ngọc Hà đề nghị Chính phủ rà soát, trình bày lại nội dung theo đúng 7 nhóm nhiệm vụ; bổ sung cơ chế chống trùng, chống sót và phân định rõ trách nhiệm giữa cơ quan điều phối chung với các bộ quản lý ngành.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ nhiệm vụ chuyển tiếp để bảo đảm nguồn lực không bị gián đoạn, bảo đảm sinh kế cho người dân; tổng kết nguyên nhân giải ngân thấp của chính sách tín dụng ưu đãi. Đồng thời, cần công khai bộ chỉ tiêu, hệ số phân bổ ngay khi xây dựng Nghị quyết hướng dẫn, dự kiến ban hành trong tháng 10, để địa phương, đại biểu Quốc hội và Mặt trận Tổ quốc giám sát ngay từ đầu.

Cũng theo đại biểu Nguyễn Ngọc Hà, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc cần tăng cường giám sát chuyên đề định kỳ hằng năm, không chỉ chờ báo cáo tổng thể năm 2030.

Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cấp xã

Để đổi mới phương thức quản lý, đại biểu Trần Vũ Khiêm đề nghị trước hết Chính phủ ban hành một Nghị định quy định khung quản lý tổng thể, tích hợp các cơ chế đặc thù, quy chế lồng ghép, nguyên tắc phân bổ, định mức chi sự nghiệp và quy trình hỗ trợ phát triển sản xuất; đồng thời quy định các công thức, mẫu biểu chuẩn để địa phương áp dụng trực tiếp, tránh phải ban hành quá nhiều văn bản.

Về phân bổ vốn, đại biểu đề nghị xem xét điều chỉnh ngưỡng ưu tiên ngân sách Trung ương đối với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ 70% xuống 50%; đối với các tỉnh nhận bổ sung cân đối từ 50% trở lên, giảm tỷ lệ vốn đối ứng của địa phương xuống mức tối thiểu 5 - 10%, tránh tạo rào cản trong việc hấp thụ vốn Trung ương.

Đồng thời, cần đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho cấp xã. Đối với dự án quy mô nhỏ, kỹ thuật đơn giản, chẳng hạn dưới 5 tỷ đồng, có thể giao trọn gói nguồn vốn cho cấp xã để cộng đồng dân cư và ban phát triển thôn tự làm, tự giám sát; giảm tối đa hồ sơ thẩm định hành chính và cho phép trích lập kinh phí quản lý phù hợp, tối đa 5%, để nâng cao năng lực cho đội ngũ trực tiếp làm công tác chương trình mục tiêu quốc gia ở cơ sở.

Đại biểu Trần Vũ Khiêm cũng đề nghị chuyển mạnh sang quản lý theo kết quả đầu ra, từ “phân bổ theo nhu cầu đăng ký” sang “phân bổ theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”; khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung từ Trung ương đến thôn, bản, số hóa việc theo dõi tiến độ, giải ngân, định danh đối tượng thụ hưởng và điều chuyển vốn từ nơi chậm sang nơi làm tốt.

Đối với giai đoạn chuyển tiếp, Chính phủ cần quy định rõ các dự án, mô hình sinh kế đã được phê duyệt trong năm 2026 tiếp tục được triển khai, thanh quyết toán theo quy định cũ; nguồn vốn kéo dài sang năm 2026 được Kho bạc Nhà nước tự động chuyển đổi mã quản lý, bảo đảm dòng vốn thanh toán liên tục, không làm gián đoạn quyền lợi của người dân và doanh nghiệp.

“Đổi mới bao giờ cũng đi kèm với thách thức, nhưng nếu chúng ta không quyết liệt thay đổi phương thức quản lý, thì nguồn lực hàng trăm nghìn tỷ đồng của Nhà nước sẽ tiếp tục bị nghẽn lại ở những quy trình, thủ tục”, đại biểu Trần Vũ Khiêm nói.