Tham vấn chính sách phải thực chất
Chính sách muốn đi vào cuộc sống phải bắt đầu từ chính cuộc sống. Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Hữu Thông, việc lấy ý kiến người dân, doanh nghiệp không nên chờ đến khi dự thảo đã gần hoàn chỉnh, mà cần được thực hiện ngay từ bước đầu xây dựng chính sách. Cùng với đó, cơ quan dân cử phải giám sát chặt chẽ, mạnh dạn “tuýt còi” nếu quá trình tham vấn mang tính hình thức.
Mở nhiều kênh để tiếp nhận thông tin từ cơ sở
Theo ông Nguyễn Hữu Thông, muốn chính sách đi vào cuộc sống, trước hết cơ quan chủ trì soạn thảo phải tạo được những kênh thông tin để nội dung chính sách, nhất là chính sách mới, đến được với người dân, doanh nghiệp. Quan trọng hơn, không đợi đến khi dự thảo đã tương đối hoàn chỉnh mới lấy ý kiến, mà ngay từ lúc xây dựng chính sách, cần tạo những kênh thông tin và lấy ý kiến từ người dân, từ doanh nghiệp.
Ông Thông cho rằng, pháp luật phản ánh hơi thở cuộc sống, mà hơi thở ấy trước hết đến từ người dân và doanh nghiệp. Vì vậy, muốn chính sách sát thực tiễn, quá trình xây dựng phải mở được nhiều kênh để tiếp nhận những vấn đề phát sinh từ cơ sở.
Đó có thể là hoạt động giám sát của Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND; các kênh giám sát của Mặt trận Tổ quốc, đoàn thể. Bên cạnh những kênh chính thức, nhiều vấn đề thiết thực đôi khi lại được nhận diện từ những cuộc gặp gỡ rất đời thường giữa chính quyền với người dân, doanh nghiệp.
Tại phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng, thời gian qua tổ chức mô hình “Cà phê sáng với người dân”. Từ những cuộc trao đổi trực tiếp này, chính quyền có thể lắng nghe những vấn đề cụ thể liên quan đến đất đai, quy hoạch, xây dựng... cũng như những khó khăn của doanh nghiệp, trong đó có vấn đề thuế.
Ông Thông cho rằng, đây chính là những thông tin từ thực tiễn cần được ghi nhận và chuyển hóa thành chính sách. Khi người dân, doanh nghiệp được tham gia từ sớm, cơ quan xây dựng chính sách sẽ có thêm cơ sở để nhận diện tác động, phát hiện những điểm chưa phù hợp trước khi chính sách được ban hành.
Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với truyền thông chính sách. Truyền thông không chỉ là đưa một dự thảo đến với công chúng, càng không phải chờ đến khi chính sách đã được quyết định mới giải thích, phổ biến. Truyền thông phải góp phần mở ra đối thoại ngay trong quá trình hình thành chính sách, giúp người dân và doanh nghiệp hiểu vấn đề, đồng thời giúp cơ quan xây dựng chính sách nghe được tiếng nói từ những người chịu tác động.
Điều này phù hợp với tinh thần của Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), trong đó xác định truyền thông chính sách là hoạt động cung cấp thông tin và tương tác đa chiều về chính sách, dự thảo văn bản ngay trong quá trình đề xuất và soạn thảo.
Không để lấy ý kiến thành hình thức
Việc lấy ý kiến được xem là một kênh quan trọng để chính sách sát thực tế. Từ kinh nghiệm từng tham gia tổng hợp góp ý các văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương và địa phương, ông Nguyễn Hữu Thông cho đây vẫn là vấn đề đáng suy nghĩ. Nhiều văn bản gửi lấy ý kiến đều nhận được sự thống nhất với dự thảo. Trong khi đó, thực tiễn ở cơ sở lại có những vấn đề mà cán bộ, địa phương cho rằng quy định chưa sát, thậm chí có thể kìm hãm sự phát triển. Điều này đặt ra câu hỏi về tính thực chất của quá trình lấy ý kiến.
Một nguyên nhân được ông Thông chỉ ra là thời gian dành cho việc góp ý đôi khi quá ngắn. Có trường hợp văn bản gửi về địa phương chỉ còn thời hạn một đến hai ngày. Nếu không tham gia đúng thời gian, gần như mặc nhiên được xem là thống nhất với dự thảo.
“Góp ý làm gì?” - câu hỏi ông Thông từng nghe từ những người trực tiếp tham gia quá trình này cho thấy tâm lý: góp ý nhưng không biết ý kiến của mình có được xem xét hay không, không rõ nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào không và vì sao, thì việc tham vấn rất dễ trở thành thủ tục.
Thực tế hiện nay, cơ quan chủ trì soạn thảo có tiếp thu và giải trình ý kiến góp ý. Tuy nhiên, theo ông Thông, với những dự thảo nghị quyết, dự thảo luật có thể dài hàng nghìn trang, việc tiếp cận và nghiên cứu đầy đủ cũng là một thách thức. Từ đó, vai trò giám sát của cơ quan dân cử cần được đặt ra rõ hơn trong quá trình xây dựng và thực hiện chính sách. Khi phát hiện việc lấy ý kiến chỉ mang tính hình thức, cần mạnh dạn “tuýt còi” cơ quan chủ trì soạn thảo.
Đó không chỉ là giám sát một thủ tục, mà là giám sát chất lượng của chính sách ngay từ đầu. Cơ quan chủ trì soạn thảo phải có đủ thời gian, đủ không gian để tham vấn; đồng thời phải thực sự lắng nghe, tiếp thu những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.
Bởi xét đến cùng, một chính sách tốt không chỉ được tạo nên từ những quy định chặt chẽ trên văn bản, mà còn từ khả năng trả lời những vấn đề đang đặt ra trong đời sống.
Để làm được điều đó, truyền thông chính sách cần trở thành một dòng chảy hai chiều: thông tin từ nghị trường đến người dân, doanh nghiệp và tiếng nói từ cuộc sống trở lại nghị trường. Đại biểu dân cử không chỉ là người truyền đạt chính sách, mà còn phải là cầu nối đưa những vấn đề, kiến nghị và phản hồi từ cơ sở vào quá trình xây dựng, hoàn thiện chính sách.
Khi người dân biết mình được lắng nghe, doanh nghiệp thấy ý kiến của mình có địa chỉ tiếp nhận và cơ quan xây dựng chính sách thực sự đối thoại với những người chịu tác động, truyền thông chính sách mới vượt qua giới hạn của việc “phổ biến” để trở thành một phần của quá trình làm chính sách. Đó cũng là lúc chính sách có cơ hội đi sâu, đi sát, trúng và đúng với hơi thở của cuộc sống, như kỳ vọng của ông Nguyễn Hữu Thông.
