Tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sáng tạo, kinh doanh sản phẩm văn hóa

Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh

Nhấn mạnh ý nghĩa của việc ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, ĐBQH Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm cho rằng, đây là bước đi quan trọng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao sức mạnh mềm của đất nước. Theo đại biểu, các chính sách khuyến khích, ưu đãi không chỉ cần khả thi, hiệu quả mà còn phải đúng đối tượng, tránh tạo kẽ hở để trục lợi.

Đối với chính sách ưu đãi đầu tư, đại biểu đồng tình với việc thu hút nguồn lực phát triển công nghiệp văn hóa, song đề nghị xác định rõ đối tượng, điều kiện và mức độ ưu đãi; phân biệt các dự án thực sự tạo ra sản phẩm, giá trị sáng tạo với những dự án chủ yếu mang tính thương mại, dịch vụ. Tiêu chí hưởng ưu đãi cần gắn với hoạt động sáng tạo, sản phẩm văn hóa, tài sản trí tuệ và đóng góp thực chất của dự án; đồng thời có cơ chế đánh giá kết quả thực hiện để bảo đảm chính sách phát huy hiệu quả.

Về đất đai, ĐBQH Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm cho rằng, cần tạo điều kiện phát triển không gian sáng tạo, trung tâm công nghiệp văn hóa và hạ tầng phục vụ hoạt động văn hóa, nhưng phải kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng nguồn lực này. Luật cần quy định rõ loại dự án được ưu đãi, điều kiện sử dụng đất, trách nhiệm duy trì hoạt động văn hóa và cơ chế kiểm tra, xử lý khi nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết.

Đặc biệt, cần ngăn ngừa tình trạng lợi dụng danh nghĩa dự án công nghiệp văn hóa để tiếp cận đất đai ưu đãi nhưng chủ yếu phục vụ kinh doanh bất động sản, thương mại. Các quy định cũng cần bảo đảm thống nhất với pháp luật về đất đai, đầu tư và quản lý tài sản công.

Liên quan đến chính sách tài chính và hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, ĐBQH Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm tán thành việc Nhà nước hỗ trợ phát triển công nghiệp văn hóa, nhất là ở những khâu tiềm ẩn nhiều rủi ro như hình thành ý tưởng, phát triển sản phẩm và tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị phân định rõ hoạt động Nhà nước cần đầu tư, hoạt động cần hỗ trợ và hoạt động doanh nghiệp phải tự vận hành theo cơ chế thị trường. Chính sách cần tránh dàn trải, tập trung vào các lĩnh vực có khả năng tạo tác động lan tỏa như đào tạo nhân lực, nghiên cứu và phát triển sản phẩm, chuyển đổi số, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường...

Bên cạnh thu hút đầu tư, đại biểu nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích của chủ thể sáng tạo. Công nghiệp văn hóa phát triển dựa trên tài năng, ý tưởng và tài sản trí tuệ; do đó, nếu chỉ chú trọng ưu đãi nhà đầu tư, doanh nghiệp mà chưa quan tâm đúng mức đến tác giả, nghệ sĩ, nhà thiết kế và những người trực tiếp sáng tạo thì chính sách sẽ thiếu cân bằng.

Thực tế cho thấy, nhiều cá nhân và doanh nghiệp nhỏ còn gặp khó khăn trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, định giá sản phẩm, đàm phán hợp đồng và phân chia lợi ích khi tác phẩm được khai thác thương mại. Sự phát triển của nền tảng số và trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra những thách thức mới trong bảo vệ, khai thác tác phẩm sáng tạo. Vì vậy, đại biểu đề nghị Luật bổ sung các cơ chế hỗ trợ chủ thể sáng tạo xác lập, bảo hộ, định giá và khai thác tài sản trí tuệ; tăng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý, giải quyết tranh chấp, đồng thời bảo đảm minh bạch trong hợp đồng và phân chia lợi ích. Các quy định cần thống nhất với pháp luật về sở hữu trí tuệ, giúp người sáng tạo thực sự được hưởng lợi từ thành quả lao động của mình.

Ủng hộ việc sớm hoàn thiện và ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đề nghị tiếp tục rà soát các cơ chế đặc thù về đầu tư, đất đai và tài chính theo hướng ưu đãi có điều kiện, minh bạch, có kiểm soát; đồng thời đặt quyền và lợi ích của chủ thể sáng tạo ở vị trí trung tâm. Theo đại biểu, chính sách phải đủ hấp dẫn để thu hút đầu tư, đủ thông thoáng để khuyến khích sáng tạo, nhưng cũng đủ chặt chẽ để bảo vệ nguồn lực công, ngăn ngừa lợi dụng chính sách, tạo nền tảng cho công nghiệp văn hóa phát triển bền vững và đóng góp thiết thực vào kinh tế - xã hội.

Khơi thông nguồn lực và phát triển thị trường văn hóa

Thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, ĐBQH Nguyễn Phương Thuỷ cơ bản đồng tình với sự cần thiết ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, khơi thông nguồn lực và phát triển thị trường văn hóa. Đánh giá cao các cơ chế mới trong dự thảo như nền tảng số hỗ trợ sáng tạo, sàn giao dịch sản phẩm văn hóa và khai thác tài sản trí tuệ trong quan hệ tín dụng, đại biểu đề nghị rà soát để bảo đảm thống nhất với pháp luật hiện hành.

Về nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu đồng tình với việc hỗ trợ người sáng tạo lưu giữ thông tin, quản lý quá trình sáng tạo và chuẩn bị hồ sơ. Tuy nhiên, cần xác định rõ phạm vi quyền được hỗ trợ, cơ chế phối hợp và trách nhiệm của các cơ quan quản lý, tránh mở rộng thẩm quyền đã được quy định.

Đại biểu lưu ý, nhật ký sáng tạo hoặc dấu thời gian chỉ có thể hỗ trợ chứng minh quá trình hình thành tác phẩm, không mặc nhiên xác lập quyền hoặc chứng minh người đăng tải là tác giả, chủ sở hữu hợp pháp. Vì vậy, nền tảng cần được xác định rõ chức năng, không thay thế cơ chế xác lập, đăng ký quyền và giải quyết tranh chấp. Việc kết nối với các hệ thống đăng ký hiện hành phải bảo đảm liên thông, tránh phát sinh thủ tục song song.

Liên quan đến sử dụng quyền sở hữu trí tuệ trong quan hệ tín dụng, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy đánh giá đây là hướng đi có ý nghĩa, giúp doanh nghiệp công nghiệp văn hóa khai thác giá trị kinh tế từ bản quyền và các tài sản sáng tạo. Tuy nhiên, do quyền tài sản phát sinh từ sở hữu trí tuệ đã được điều chỉnh trong pháp luật dân sự, doanh nghiệp và giao dịch bảo đảm, Luật cần tập trung tháo gỡ vướng mắc thực tế, tránh quy định lại những nội dung đã có. Theo đại biểu, cần phân biệt quyền nhân thân với quyền tài sản có thể chuyển giao, khai thác thương mại; đồng thời tính đến phạm vi quyền, thời hạn khai thác, hợp đồng đã ký và khả năng tạo doanh thu khi định giá tài sản.

Đại biểu nhấn mạnh, chứng thư thẩm định giá chỉ là căn cứ để tổ chức tín dụng xem xét, không đồng nghĩa ngân hàng phải chấp nhận tài sản hoặc cho vay theo mức giá đó. Vì vậy, Luật cần khuyến khích khai thác tài sản trí tuệ nhưng không hạn chế quyền đánh giá rủi ro của tổ chức tín dụng. Đối với phương án ưu tiên tiếp tục khai thác quyền sở hữu trí tuệ khi các phương án xử lý có giá trị tài chính tương đương, cần làm rõ mối quan hệ với quyền của chủ nợ và quy định xử lý tài sản, bảo đảm quyền hợp pháp của các bên. Cùng với đó, cần chú trọng xác minh quyền, định giá và khả năng xử lý tài sản khi bên vay không trả được nợ.

Nâng cao chất lượng định giá, phân định rõ trách nhiệm pháp lý

Về hỗ trợ định giá quyền sở hữu trí tuệ, ĐBQH Nguyễn Phương Thuỷ đồng tình với việc Nhà nước hỗ trợ xây dựng phương pháp, cơ sở dữ liệu và đào tạo chuyên gia. Tuy nhiên, định giá cần phù hợp với từng loại tài sản, tính đến quyền sở hữu, khả năng thương mại hóa, dòng tiền dự kiến và khả năng xử lý tài sản.

Chính sách nên tập trung nâng cao chất lượng dữ liệu, hướng dẫn chuyên môn và năng lực thẩm định, tránh tạo thêm tầng đánh giá trùng lặp. Đối với Hội đồng chuyên gia tư vấn về tiềm năng khai thác quyền sở hữu trí tuệ, cần làm rõ phạm vi, giá trị kết quả tư vấn để tránh phát sinh chi phí không cần thiết.

Đặc biệt, ĐBQH Nguyễn Phương Thuỷ đề nghị rà soát trách nhiệm của thẩm định viên về giá và người phê duyệt kết quả thẩm định khi xảy ra tổn thất kinh tế do biến động thị trường. Cần phân biệt biến động khách quan với sai sót chuyên môn, không mặc nhiên quy kết trách nhiệm khi các chủ thể đã tuân thủ đầy đủ quy định. Việc loại trừ trách nhiệm phải phù hợp với pháp luật về giá, không làm ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của khách hàng và bên thứ ba.

Về phát triển sàn giao dịch sản phẩm văn hóa và quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu cho rằng cần làm rõ cơ chế xác minh chủ thể quyền, phạm vi quyền được chuyển nhượng hoặc cấp phép, cũng như quy trình xử lý khiếu nại, tranh chấp. Chỉ dựa vào cam kết của người đưa tài sản lên sàn là chưa đủ để hạn chế rủi ro. Đồng thời, cần xác định rõ mô hình hoạt động và trách nhiệm của đơn vị vận hành sàn; bảo đảm thống nhất với pháp luật về sở hữu trí tuệ, giao dịch điện tử và dữ liệu. Nếu dữ liệu giao dịch được sử dụng làm căn cứ tham khảo để định giá, góp vốn hoặc bảo đảm tín dụng, cần bảo đảm độ tin cậy, khả năng so sánh và bảo vệ bí mật kinh doanh.

ĐBQH Nguyễn Phương Thủy nhấn mạnh, các cơ chế về sở hữu trí tuệ trong dự án Luật cần tập trung giải quyết đúng những khoảng trống, điểm nghẽn thực sự, không quy định lại nội dung đã được luật khác điều chỉnh. Mỗi cơ chế đặc thù phải chứng minh được sự cần thiết, làm rõ hệ quả pháp lý, tránh phát sinh thủ tục nhưng không tháo gỡ được khó khăn trong thực tiễn.