Sắp xếp bản ở Sơn Lâm, Nghệ An Linh hoạt từ thực tiễn địa bàn biên giới

Giảm từ 30 bản xuống còn 13 bản

Sắp xếp thôn, tổ dân phố, bản là chủ trương lớn nhằm tinh gọn tổ chức ở cơ sở, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và phát huy nguồn lực cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, thực tiễn ở các địa bàn miền núi, biên giới cho thấy tiêu chí quy mô dân số hay số hộ chỉ là một căn cứ quan trọng, chưa thể là căn cứ duy nhất để quyết định phương án sắp xếp.

Theo Phương án số 488 của UBND tỉnh Nghệ An, toàn bộ 13 bản của xã Sơn Lâm được xác định thuộc diện không thực hiện sắp xếp do có yếu tố đặc thù. Trên cơ sở đó, UBND xã Sơn Lâm xây dựng Đề án sắp xếp bản và tổ chức lấy ý kiến Nhân dân để hoàn thiện hồ sơ theo quy trình.

Theo lãnh đạo xã Sơn Lâm, việc xây dựng Đề án được thực hiện trên cơ sở rà soát toàn diện điều kiện thực tế của từng bản; đánh giá các yếu tố về địa hình, dân cư, giao thông, thiết chế văn hóa, quốc phòng - an ninh và yêu cầu quản lý ở cơ sở, bảo đảm phù hợp với đặc thù địa bàn biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Hiện, xã Sơn Lâm có 13 bản với 2.873 hộ, gồm: Thanh Yên, Thanh Dương, Thanh Lâm, Thanh Tiến, Bình Yên, Thanh Lam, Chà Coong, Tân Tiến, Bản Mà, Tân Lâm, Tân Ngọc, Tân Sáng và Tân Hợp. Qua rà soát, cả 13 bản đều có quy mô dưới 350 hộ, chưa đạt tiêu chuẩn về số hộ theo quy định hiện hành.

Nếu chỉ đối chiếu tiêu chí này, việc tiếp tục sáp nhập có thể được đặt ra. Tuy nhiên, Sơn Lâm là xã biên giới, vùng đồng bào DTTS và miền núi đặc biệt khó khăn ở phía Tây Nam tỉnh Nghệ An; có đường biên giới dài 22,415km tiếp giáp huyện Xaychampon, tỉnh Bolykhamxay (Lào), có Đồn Biên phòng Ngọc Lâm đóng quân và diện tích rừng phòng hộ lớn.

Toàn xã có diện tích tự nhiên 162,94km², dân số 12.268 người; đồng bào DTTS chiếm 95,7% dân số. Trên địa bàn có 8 dân tộc cùng sinh sống gồm Thái, Khơ Mú, Ơ Đu, Tày, H’Mông, Mường, Thổ và Kinh; toàn bộ 13 bản đều thuộc địa bàn đặc biệt khó khăn.

Đáng chú ý, Sơn Lâm không phải địa phương chưa từng thực hiện tinh gọn tổ chức ở cơ sở. Xã hiện nay được hình thành trên cơ sở sáp nhập hai xã tái định cư Thanh Sơn và Ngọc Lâm, được thành lập từ năm 2006 khi thực hiện Dự án Thủy điện Bản Vẽ.

Trước đó, năm 2019, hai xã đã thực hiện một đợt sắp xếp lớn: Thanh Sơn giảm từ 16 bản xuống còn 7 bản, Ngọc Lâm giảm từ 14 bản xuống còn 6 bản; tổng số bản trên địa bàn giảm từ 30 xuống còn 13. Sau đợt sắp xếp này, tổ chức bộ máy, đời sống Nhân dân, các thiết chế văn hóa và mô hình tự quản cộng đồng từng bước ổn định. Vì vậy, việc tiếp tục sắp xếp trong thời gian ngắn nếu không được tính toán kỹ có thể tạo thêm xáo trộn đối với cộng đồng dân cư, nhất là ở địa bàn tái định cư, miền núi và biên giới.

Từ đặc thù địa hình đến yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh

Một trong những căn cứ quan trọng để giữ ổn định các bản ở Sơn Lâm là điều kiện địa hình và khả năng quản lý thực tế. Khác với nhiều địa bàn đồng bằng, các bản có diện tích tự nhiên lớn, dân cư phân bố không tập trung; nhiều khu dân cư nằm dọc khe suối, triền núi, sườn đồi, một số nơi chỉ có tuyến đường độc đạo ra vào. Mùa mưa lũ thường xảy ra sạt lở, ngập tràn và chia cắt cục bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến giao thông và công tác quản lý địa bàn.

Trong số 13 bản, Tân Tiến có diện tích hơn 717ha với 301 hộ; Tân Ngọc hơn 647ha với 343 hộ; Thanh Dương gần 540ha với 306 hộ; Thanh Lâm hơn 462ha với 296 hộ... Đây đều là những bản có quy mô dân cư tương đối lớn hoặc gần đạt tiêu chí về số hộ nhưng đồng thời cũng có phạm vi quản lý rất rộng.

Theo Đề án của UBND xã, nếu sáp nhập Thanh Yên với Thanh Dương thì bản mới sẽ có khoảng 467 hộ, gần 2.000 nhân khẩu và diện tích khoảng 880ha. Trong điều kiện địa hình đồi núi chia cắt, quy mô này sẽ tạo áp lực rất lớn đối với công tác quản lý ở cơ sở.

Hiện toàn xã có 38 người hoạt động không chuyên trách tại 13 bản, gồm: Bí thư chi bộ, trưởng bản và trưởng ban công tác mặt trận; riêng bản Chà Coong còn khuyết một chức danh Bí thư chi bộ... Ngoài ra, có 130 người trực tiếp tham gia các hoạt động ở bản.

Với lực lượng như hiện nay, nếu phạm vi quản lý tiếp tục mở rộng thì việc nắm tình hình dân cư, quản lý đất đai, bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng và triển khai các nhiệm vụ ở cơ sở sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.

Đối với các bản có quy mô nhỏ như Thanh Tiến (101 hộ), Thanh Lam (115 hộ), Bình Yên (141 hộ), vấn đề không nằm ở số hộ mà ở tính biệt lập, khoảng cách địa lý và điều kiện giao thông. Nếu sáp nhập, người dân sẽ phải di chuyển xa hơn để tham gia sinh hoạt cộng đồng hoặc giải quyết công việc tại bản.

Không chỉ có đặc thù về địa hình, các bản ở Sơn Lâm còn là không gian sinh hoạt cộng đồng đã hình thành ổn định qua nhiều năm. Sự đa dạng về thành phần dân tộc cũng là yếu tố cần được cân nhắc khi xem xét phương án sắp xếp. Mỗi cộng đồng đều có bản sắc văn hóa, tiếng nói, phong tục tập quán và nếp sống riêng. Thanh Yên, Thanh Lam có đông đồng bào Khơ Mú sinh sống; Thanh Dương, Thanh Lâm và nhiều bản khác có đông đồng bào Thái. Trải qua nhiều năm, các cộng đồng đã hình thành nếp sinh hoạt ổn định, gắn kết với không gian văn hóa của từng bản.

Qua rà soát, 100% bản trên địa bàn đều có nhà văn hóa phục vụ sinh hoạt cộng đồng. Trong đó, 4 nhà văn hóa tại Thanh Yên, Chà Coong, Tân Lâm và Tân Ngọc cơ bản đáp ứng yêu cầu sử dụng; 9 nhà văn hóa còn lại tuy chưa đạt chuẩn đầy đủ nhưng vẫn là thiết chế quan trọng của từng cộng đồng dân cư. Một số công trình được đầu tư với kinh phí lớn như nhà văn hóa Chà Coong, Tân Lâm, Tân Ngọc khoảng 1,6 tỷ đồng/công trình; nhà văn hóa Tân Sáng khoảng 1,1 tỷ đồng; riêng Tân Lâm có khu thể thao rộng 2.634m².

Nếu sáp nhập, không chỉ phạm vi phục vụ của các thiết chế này thay đổi mà việc tổ chức sinh hoạt cộng đồng cũng khó bảo đảm sự thuận tiện như hiện nay.

Đối với Sơn Lâm, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh cũng là yếu tố đặc biệt quan trọng. Với đường biên giới dài 22,415km tiếp giáp Lào và Đồn Biên phòng Ngọc Lâm đứng chân trên địa bàn, các bản thường xuyên phối hợp với lực lượng công an, quân sự và biên phòng trong quản lý dân cư, bảo vệ đường biên, mốc giới, bảo vệ rừng và giữ gìn an ninh trật tự.

Đội ngũ Bí thư chi bộ, trưởng bản, trưởng ban công tác mặt trận và các lực lượng nòng cốt ở cơ sở không chỉ thực hiện công tác tuyên truyền, vận động mà còn trực tiếp nắm tình hình địa bàn, kịp thời phát hiện và xử lý các vấn đề phát sinh. Nếu quy mô bản sau sáp nhập quá lớn, khả năng bám sát địa bàn của lực lượng này sẽ giảm, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý ở khu vực biên giới.

Bản Tân Lâm là ví dụ điển hình. Đây là bản biên giới giáp Lào, nơi Đồn Biên phòng Ngọc Lâm đứng chân. Cùng với nhiều bản khác trên địa bàn, Tân Lâm vừa thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, vừa phối hợp quản lý dân cư, bảo vệ rừng và giữ gìn an ninh khu vực biên giới. Điều đó đòi hỏi hệ thống chính trị ở cơ sở phải luôn duy trì được tính gần dân, sát dân và khả năng nắm chắc địa bàn.

Việc UBND xã Sơn Lâm tổ chức lấy ý kiến Nhân dân theo Kế hoạch số 103/KH-UBND ngày 17/6/2026 là bước tiếp tục hoàn thiện hồ sơ theo quy trình. Việc lấy ý kiến được thực hiện đối với đại diện hộ gia đình cư trú tại các bản bằng hình thức phát phiếu hoặc tổ chức hội nghị lấy ý kiến Nhân dân; kết quả được tổng hợp theo từng bản để hoàn thiện Đề án trước khi trình HĐND xã xem xét theo thẩm quyền.

Từ thực tiễn Sơn Lâm có thể thấy, việc sắp xếp bản ở các xã miền núi, biên giới không thể áp dụng một công thức chung. Cùng với tiêu chí về quy mô dân số và số hộ, cần xem xét đầy đủ các yếu tố về địa hình, khả năng quản lý, đặc điểm cộng đồng dân cư, bản sắc văn hóa và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Việc giữ ổn định 13 bản ở Sơn Lâm vì vậy không phải là ngoại lệ đối với chủ trương tinh gọn tổ chức ở cơ sở mà là sự vận dụng linh hoạt trên cơ sở điều kiện thực tiễn của địa phương. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm đầu mối, mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tạo thuận lợi cho người dân và giữ vững sự ổn định lâu dài ở khu vực biên giới - nơi mỗi bản là một “phên dậu” góp phần củng cố thế trận lòng dân, bảo vệ chủ quyền quốc gia.