Quy hoạch phân khu đô thị sông HồngMở không gian phát triển, giữ hồn cốt Thăng Long - Hà Nội

Từ “dòng sông Mẹ” đến không gian biểu tượng Hồ Hoàn Kiếm

Hai nghiên cứu quy hoạch mở ra kỳ vọng về diện mạo mới cho Thủ đô, song cũng đặt ra yêu cầu xuyên suốt: phát triển phải đi cùng bảo tồn, mở rộng không gian nhưng không làm mất những giá trị lịch sử, văn hóa, cảnh quan tạo nên hồn cốt Thăng Long - Hà Nội. Cùng với đó là bài toán trị thủy, bảo đảm sự phát triển bền vững của không gian đô thị ven sông.

Trong định hướng tổ chức lại không gian đô thị theo hướng đồng bộ, hiện đại và bền vững, sông Hồng và hồ Hoàn Kiếm là hai không gian có vị trí đặc biệt. Nếu sông Hồng được kỳ vọng trở thành trục cảnh quan, sinh thái và phát triển mới thì hồ Hoàn Kiếm vẫn là trung tâm biểu tượng, nơi kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa của Thăng Long - Hà Nội.

TS. Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Văn hóa - Xã hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội, cho rằng việc thành phố đặt ra tầm nhìn dài hạn đối với những không gian quan trọng là tín hiệu đáng mừng.

Theo ông, sông Hồng gắn với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long - Hà Nội nhưng giá trị của dòng sông và không gian hai bên bờ chưa được khai thác tương xứng. Ông gọi sông Hồng là “dòng sông Mẹ”, mang nguồn lực phát triển lớn của Thủ đô. Những ý tưởng cải tạo, phát triển không gian sông Hồng đã được đặt ra từ lâu, song chưa hình thành một quy hoạch tổng thể đủ tầm để khai thác đầy đủ giá trị của dòng sông.

Vì vậy, việc điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, với điểm nhấn là trục đại lộ cảnh quan, được kỳ vọng tạo bước chuyển mới. Không gian hai bên sông có thể được tái cấu trúc, mở rộng dư địa phát triển, hình thành các không gian xanh, cảnh quan, văn hóa và cộng đồng. Theo TS. Nguyễn Viết Chức, trục đại lộ cảnh quan có thể trở thành một trong những trục phát triển chiến lược của Thủ đô, không chỉ phục vụ giao thông mà còn giúp tổ chức lại không gian đô thị theo hướng hài hòa với thiên nhiên.

TS, Kiến trúc sư Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cho rằng quy hoạch phải hướng tới tổ chức, tái cấu trúc không gian đô thị để đáp ứng mục tiêu xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc. Trong đó, cảnh quan và chất lượng không gian công cộng phải được đặt ở vị trí quan trọng.

Một trục cảnh quan thực sự có giá trị không chỉ tạo ra tuyến giao thông mới mà còn phải giúp người dân tiếp cận sông, đi bộ, nghỉ ngơi, vui chơi, trải nghiệm cảnh quan và tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao. Ông Mai Hồng, cán bộ hưu trí sinh sống tại phường Đống Đa, cũng cho rằng quy hoạch trục cảnh quan sông Hồng là hướng đi phù hợp bởi Hà Nội cần thêm những không gian rộng, thoáng, xanh và đẹp. Tuy nhiên, quy hoạch phải được tính toán kỹ ngay từ đầu, tránh những bất cập phát sinh trong quá trình triển khai.

Nếu sông Hồng mở ra dư địa phát triển thì hồ Hoàn Kiếm lại là không gian mà mọi thay đổi cần được cân nhắc đặc biệt.

TS.Nguyễn Viết Chức cho rằng hồ Hoàn Kiếm không chỉ là biểu tượng của Hà Nội trong quá khứ mà còn là biểu tượng của Thủ đô trong hiện tại và tương lai. Hồ, Tháp Rùa, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn, tháp Hòa Phong cùng các công trình, di tích quanh hồ đã trở thành những hình ảnh in sâu trong ký ức của người dân Hà Nội, người dân cả nước và bạn bè quốc tế.

Theo ông, hồ Hoàn Kiếm là nhân chứng đặc biệt của lịch sử Thăng Long - Hà Nội, chứng kiến những đổi thay của thành phố qua nhiều thời kỳ. Vì vậy, gìn giữ và phát huy giá trị hồ Hoàn Kiếm là yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển Thủ đô.

Về phương án quy hoạch khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận, TS.Nguyễn Viết Chức ủng hộ mở rộng không gian quảng trường, kết nối với những khu vực lân cận để hình thành không gian “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh sự đột phá phải dựa trên nền tảng bảo tồn các giá trị cốt lõi, để di sản không chỉ được giữ lại mà còn tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

TS, kiến trúc sư Phan Đăng Sơn đánh giá đề xuất mở rộng không gian Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, phía Đông hồ Hoàn Kiếm và kết nối với khu vực Nhà hát Lớn thể hiện tinh thần mạnh dạn. Nhưng đây là khu vực đặc biệt nên càng phải thận trọng. Hồ Hoàn Kiếm không nên được nhìn đơn thuần như một công viên mà cần được tổ chức thành không gian công cộng nhiều lớp, gồm mặt nước, không gian chuyển tiếp, đô thị ven hồ và hệ thống tuyến phố giàu giá trị lịch sử. Trong quá trình tái cấu trúc, hai yếu tố cần chú trọng là tiết chế và kết nối.

Một vấn đề được quan tâm là sự xuất hiện của những công trình mới, nhất là công trình cao tầng quanh hồ. Theo TS, Kiến trúc sư Phan Đăng Sơn, cần xem xét đầy đủ chiều cao, quy mô, hình khối và tác động thị giác. Các công trình mới phải được đặt trong mối quan hệ với tổng thể di sản, trong đó có Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Nhà hát Lớn, không được lấn át hoặc phá vỡ giá trị lịch sử. Không phải công trình nào cũng cần tạo điểm nhấn về chiều cao; có công trình cần thấp hơn để giữ tỷ lệ không gian và tôn vinh cảnh quan hồ.

Việc chỉnh trang các tuyến phố cũng không nên lặp lại máy móc một mô típ kiến trúc. TS Nguyễn Viết Chức đồng thời lưu ý cần nhìn rộng hơn tới khu phố cổ phía Bắc hồ Hoàn Kiếm, nơi một số khu vực đang xuống cấp và thiếu chỉnh trang đồng bộ. Cải tạo phải giữ được những nét kiến trúc có giá trị văn hóa, lịch sử. Từ góc độ người dân, ông Mai Hồng cho rằng mở rộng không gian quanh hồ là cần thiết nhưng phải bảo đảm sự hài hòa giữa cái mới và cái cũ.

Với sông Hồng, yêu cầu bảo tồn bản sắc cũng được đặt song hành với phát triển. Ý kiến người dân và chuyên gia cho rằng không nên xây dựng quá nhiều nhà cao tầng làm mất vẻ đẹp dòng sông, ảnh hưởng môi trường. Đặc biệt, cần có căn cứ khoa học về trị thủy để bảo đảm không gian đô thị và cảnh quan ven sông không bị ngập úng khi xảy ra lũ.

Đánh thức nguồn lực, kiến tạo cực tăng trưởng mới

Nhìn lại hơn một nghìn năm Thăng Long - Hà Nội, TS. Nguyễn Viết Chức cho rằng sông Hồng từng gắn với lũ lụt và mất mát nhưng đó không phải bản chất lâu dài của dòng sông. “Thời gian chính của sông Hồng là thời gian nuôi dưỡng”, đồng thời cho rằng cần lắng nghe và rung động theo nhịp đập của dòng sông.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhìn nhận sông Hồng - sông Cái, “dòng sông Mẹ” linh thiêng, là nơi kết tinh trầm tích văn hóa, lịch sử của dân tộc Việt Nam. Theo ông, trách nhiệm hôm nay không chỉ là bảo tồn ký ức mà còn phải kiến tạo tương lai cho dòng sông.

Trong tầm nhìn 100 năm, Hà Nội cần hướng tới một dòng sông có nguồn nước sạch, trở thành không gian sinh thái - văn hóa bền vững, nuôi dưỡng đời sống vật chất và tinh thần cho hơn 10 triệu người dân Thủ đô và hơn 33 triệu cư dân vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ.

Theo các chuyên gia, trong thời gian dài, sông Hồng chưa được đặt đúng vị trí trong cấu trúc phát triển trung tâm của Hà Nội. Nhiều đoạn bờ sông thiếu hạ tầng, thiếu kết nối; các giá trị văn hóa chưa được liên kết thành một chỉnh thể. Vì vậy, đánh thức sông Hồng không chỉ là câu chuyện quy hoạch mà còn là khôi phục mối quan hệ giữa con người với dòng sông và giữa hiện tại với chiều sâu lịch sử.

Cuối năm 2025, thành phố chính thức khởi công Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Công trình được xem là dấu mốc trong hành trình kiến tạo không gian bên sông, không chỉ là một tuyến giao thông mà còn thể hiện định hướng tái cấu trúc đô thị theo hướng “quay mặt vào sông”.

Cùng với đó, Hà Nội đã khởi công nhiều cây cầu vượt sông Hồng. Khi hoàn thành, hệ thống cầu sẽ góp phần giải quyết giao thông, tạo thế cân bằng hai bờ, hình thành cấu trúc đô thị đa trung tâm và mở rộng không gian phát triển về phía Bắc, phía Đông.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng Hà Nội từng có nhiều đề xuất lớn liên quan đến sông Hồng, từ ý tưởng thành phố Bắc sông Hồng, quy hoạch mở rộng năm 2011 đến quy hoạch phân khu sông Hồng công bố năm 2023. Tuy nhiên, trong thời gian dài, các ý tưởng chủ yếu nằm trên bản vẽ. Việc Trục cảnh quan sinh thái sông Hồng chính thức khởi công đã đưa tiến trình này sang giai đoạn hành động cụ thể.

Theo ông, điểm cốt lõi của dự án không chỉ là tuyến giao thông mà còn là định hình không gian hai bên bờ thành không gian văn hóa - nghệ thuật công cộng quy mô lớn. Cùng với công viên Phú Thượng, các cây cầu và việc mở rộng không gian đô thị phía Bắc sông Hồng, thành phố tăng cường liên kết với các tỉnh phía Bắc và duyên hải phía Đông.

Các khu đô thị cũng được triển khai để tạo không gian định cư an toàn cho người dân ngoài đê, từng bước trả lại không gian mặt nước, cây xanh và cảnh quan sinh thái - văn hóa cho dòng sông. Theo đó, tiến trình đổi mới và phục hưng sông Hồng đang chuyển từ tư duy sang hành động.

TS.Nguyễn Viết Chức cho rằng cầu vượt sông Hồng và trục đại lộ cảnh quan cần được đặt trong tầm nhìn dài hạn. Đây không chỉ là các dự án giao thông mà còn gắn với văn hóa, kinh tế và sự hồi sinh của dòng sông. Các công trình được đặt trong mối liên hệ với Đại lộ Tây Thăng Long, Vành đai 4, Vành đai 2,5 và những công trình trọng điểm khác, tạo thành một chỉnh thể trong cấu trúc phát triển đô thị hiện đại.

Ở góc độ kinh tế, TS.Nguyễn Minh Phong, thành viên Hội đồng Tư vấn kinh tế, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cho rằng sông Hồng không chỉ là trục sinh thái mà còn là nền tảng kinh tế quan trọng của Thủ đô.

Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng nghề, chiếm hơn một nửa tổng số làng nghề cả nước; trong đó gần 400 làng nghề được công nhận làng nghề truyền thống. Theo TS Nguyễn Minh Phong, đây là nguồn lực văn hóa - kinh tế đặc sắc, có thể gắn với du lịch trải nghiệm, du lịch làng nghề và kết hợp nông nghiệp, văn hóa, dịch vụ.

Phát triển vùng đất sông Hồng, theo ông, không chỉ là phát triển hạ tầng mà phải hình thành hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - du lịch. Trong đó, dịch vụ và du lịch có thể trở thành điểm nhấn, còn công nghệ là đòn bẩy nâng cao giá trị. Nếu được quy hoạch đồng bộ, khai thác đúng hướng và gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng, không gian sông Hồng có thể trở thành động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế Thủ đô phát triển bền vững.

Kiến trúc sư Trần Huy Ánh cho rằng khi trục cảnh quan và hệ thống cầu hoàn thành, cấu trúc kinh tế Hà Nội sẽ có sự chuyển dịch. Không gian phát triển được mở rộng sẽ góp phần phân bổ lại nguồn lực, giảm áp lực cho khu vực nội đô và hình thành các cực tăng trưởng mới.

Hạ tầng giao thông đồng bộ cũng giúp rút ngắn thời gian di chuyển, giảm chi phí logistics, nâng sức cạnh tranh và thu hút đầu tư xã hội. Đây còn là nền tảng để Hà Nội đẩy nhanh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế sáng tạo. Trục đại lộ cảnh quan cùng hệ thống cầu được kỳ vọng hỗ trợ các ngành tài chính, công nghệ, logistics và du lịch đường sông, từng bước hình thành hành lang kinh tế năng động của Vùng Thủ đô và đồng bằng sông Hồng.

Nhiều thành phố lớn trên thế giới đã dành hàng chục năm để phục hồi các dòng sông, biến không gian ven sông thành trục trung tâm của tài chính, thương mại và văn hóa. Hà Nội đang bắt đầu hành trình kiến tạo “kỳ tích sông Hồng” bằng những hành động cụ thể.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh, cần hội đủ các điều kiện về thể chế, quy hoạch tích hợp, cơ chế phối hợp vùng và nguồn lực dài hạn. Trục sông Hồng có thể góp phần tái phân bố dân cư, lao động, vốn đầu tư, thúc đẩy mô hình đô thị đa trung tâm và mở rộng không gian phát triển của toàn Vùng Thủ đô.

TS.Nguyễn Minh Phong kỳ vọng đoạn sông Hồng qua Hà Nội có thể trở thành khu vực có giá trị kinh tế cao, là hình mẫu cho phát triển kinh tế sông của Việt Nam, gắn với du lịch đường thủy, văn hóa, làng nghề và dịch vụ chất lượng cao. Khi đại lộ ven sông, các cây cầu và mạng lưới hạ tầng được kết nối với Vành đai 4 cùng các trục giao thông liên vùng, không gian phát triển của Hà Nội sẽ được mở rộng hơn.

“Kỳ tích sông Hồng” vì thế không chỉ là câu chuyện hạ tầng. Đó còn là bài toán tổ chức lại không gian đô thị, bảo tồn giá trị lịch sử - văn hóa, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng sống. Mở rộng không gian phát triển nhưng giữ được hồn cốt di sản là yêu cầu xuyên suốt đối với Hà Nội trong quá trình kiến tạo diện mạo mới bên dòng sông Hồng và không gian biểu tượng hồ Hoàn Kiếm.