Quốc hội Mỹ đổi "màu" tác động thế nào đến Iran, Ukraine và chính sách đối ngoại?
Dù Nhà Trắng vẫn nắm quyền chủ động đáng kể trong hoạch định chính sách đối ngoại, các vấn đề Iran và Ukraine có thể trở thành những phép thử lớn đối với khả năng điều hành của Tổng thống Donald Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.
Kết quả cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ đã tạo ra bước chuyển đáng kể trong tương quan quyền lực tại Washington. Việc đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả hai viện Quốc hội không chỉ đặt chương trình nghị sự trong nước của Tổng thống Donald Trump trước những trở ngại mới, mà còn có thể tác động đến cách chính quyền Mỹ triển khai các ưu tiên đối ngoại.
Quốc hội gia tăng giám sát, nhưng Tổng thống vẫn nắm quyền chủ động trong chính sách đối ngoại
Với thế đa số tại Thượng viện và quyền kiểm soát Hạ viện, đảng Dân chủ có thêm điều kiện để tăng cường giám sát hoạt động của chính quyền, xem xét các quyết định phân bổ ngân sách và chất vấn những lựa chọn chính sách của Nhà Trắng. Trong bối cảnh Mỹ đang xung đột với Iran và tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tiến trình giải quyết xung đột Nga - Ukraine, những thay đổi tại Quốc hội có thể tạo ra sức ép đáng kể đối với ông Trump.
Tuy nhiên, giới chuyên gia lưu ý không nên đánh đồng việc mất quyền kiểm soát Quốc hội với sự suy giảm tương ứng quyền lực của Tổng thống Mỹ trong lĩnh vực đối ngoại.
Bà Laurel Rapp, Giám đốc Chương trình Mỹ và Bắc Mỹ của Viện Nghiên cứu Chatham House nhận định, Tổng thống Trump sẽ bị hạn chế phần nào trong các hoạt động giám sát và điều tra của Quốc hội, nhưng vẫn có dư địa hành động rất lớn về chính sách đối ngoại.
Chúng ta sẽ chứng kiến một Tổng thống bị hạn chế phần nào trong các vấn đề giám sát và điều tra, nhưng về chính sách đối ngoại, ông ấy vẫn giữ được nhiều quyền tự do.
Bà Laurel Rapp
Viện Nghiên cứu Chatham House
Thực tế, theo cơ chế quyền lực của Mỹ, Tổng thống giữ vai trò trung tâm trong việc điều hành quan hệ đối ngoại và chỉ huy các hoạt động quân sự. Quốc hội có thể tạo ảnh hưởng thông qua quyền lập pháp, phê chuẩn ngân sách và giám sát chính quyền, nhưng không trực tiếp thay thế vai trò điều hành của Nhà Trắng.
Ông J.C. Lintzenich, nghiên cứu viên cao cấp thỉnh giảng tại Quỹ German Marshall của Mỹ nhấn mạnh những vấn đề lớn trong chính sách đối ngoại của Mỹ, từ cuộc chiến tại Iran đến xung đột Nga - Ukraine, vẫn đang chờ lời giải và Tổng thống Trump tiếp tục nắm giữ nhiều công cụ để định hình diễn biến.
Hãy nhớ rằng cuộc bầu cử này thay đổi Quốc hội, chứ không thay đổi Tổng thống. Tổng thống Donald Trump vẫn có rất nhiều quyền lực, rất nhiều thẩm quyền.
Ông J.C. Lintzenich
Quỹ German Marshall
Điểm khác biệt là Quốc hội khóa mới có thể chủ động hơn trong việc yêu cầu Nhà Trắng giải trình và bảo đảm các quyết định của chính quyền phù hợp với những quy định pháp luật hiện hành. Đặc biệt, các khoản chi dành cho Ukraine và những hoạt động quân sự ở nước ngoài có thể trở thành nội dung được xem xét kỹ lưỡng hơn.
Iran: Phép thử đối với quyền sử dụng sức mạnh quân sự
Cuộc chiến với Iran được đánh giá là một trong những vấn đề đối ngoại có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Giá nhiên liệu, thực phẩm và lạm phát gia tăng đã tạo thêm sức ép đối với cử tri Mỹ, khiến cách chính quyền xử lý cuộc xung đột trở thành chủ đề tranh luận đáng chú ý.
Theo bà Laurel Rapp, đảng Dân chủ nhiều khả năng sẽ thúc đẩy các cuộc bỏ phiếu tại cả Thượng viện và Hạ viện nhằm hạn chế quyền sử dụng lực lượng quân sự của chính quyền tại Iran. Đảng này cũng có thể sử dụng quyền kiểm soát ngân sách để tìm cách hạn chế nguồn tài chính dành cho chiến dịch quân sự.
Tuy nhiên, khả năng Quốc hội thực sự buộc ông Trump chấm dứt sự tham gia của Mỹ vào cuộc chiến vẫn là vấn đề phức tạp. Một dự luật yêu cầu Tổng thống chấm dứt can dự quân sự nếu bị phủ quyết sẽ cần nhận được sự ủng hộ của 2/3 thành viên tại cả hai viện mới có thể vượt qua quyền phủ quyết đó.
Điều này cho thấy dù đảng Dân chủ đã giành lợi thế tại Quốc hội, khả năng chuyển lợi thế chính trị thành những ràng buộc thực chất đối với chính quyền vẫn phụ thuộc vào mức độ đồng thuận giữa các nghị sĩ.
Bài toán khó với Nga - Ukraine
Nếu Iran là phép thử về khả năng kiểm soát các quyết định quân sự của Nhà Trắng, Ukraine lại đặt ra bài toán phức tạp hơn về vai trò của Mỹ trong trật tự an ninh châu Âu.
Trước thềm cuộc bầu cử, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhận định kết quả bỏ phiếu tại Mỹ sẽ có ảnh hưởng đến tương lai. Phát biểu tại Berlin ngày 3/11, ông cho rằng tình hình hiện nay vẫn rất khó đoán định và nhiều kỳ vọng có thể tiếp tục không thành hiện thực.
Về phía Nga, Điện Kremlin bày tỏ hy vọng kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ không ảnh hưởng đến nỗ lực của ông Trump nhằm thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình giữa Moscow và Kiev.
Sự thay đổi tại Quốc hội Mỹ có thể tác động trực tiếp đến triển vọng viện trợ quân sự và ngoại giao của Washington dành cho Kiev, đồng thời hạn chế khả năng Tổng thống Trump thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình theo những điều kiện nghiêng về phía Nga. Dù không tước đi quyền chủ động đối ngoại của Tổng thống Trump, Quốc hội mới có thể trở thành một nhân tố quan trọng chi phối cách Washington tiếp cận cuộc xung đột Nga - Ukraine trong hai năm tới.
Hai năm cuối nhiệm kỳ khó đoán định
Kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ đặt Tổng thống Trump trước một môi trường chính trị khác biệt so với hai năm đầu nhiệm kỳ. Khi đảng Dân chủ kiểm soát cả hai viện, Nhà Trắng sẽ phải tính đến khả năng các quyết định quan trọng bị chất vấn, ngân sách bị xem xét kỹ lưỡng và hoạt động điều hành phải đối mặt với sự giám sát thường xuyên hơn.
Việc đảng Dân chủ kiểm soát cả hai viện Quốc hội sẽ đồng nghĩa với một Quốc hội quyết đoán hơn, sử dụng quyền lực theo Điều I của Hiến pháp đối với lập pháp, chi tiêu và giám sát để buộc Nhà Trắng tuân thủ chặt chẽ hơn luật hiện hành và các yêu cầu của Quốc hội.
Ông J.C. Lintzenich
Quỹ German Marshall
Về cơ bản, Tổng thống Trump vẫn có quyền chủ động đáng kể trong các quyết định đối ngoại. Song, khả năng triển khai những quyết định đó đến đâu sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào quan hệ giữa Nhà Trắng và Quốc hội, cũng như mức độ ủng hộ trong nội bộ đảng Cộng hòa.
Với Iran, vấn đề ngân sách và quyền sử dụng sức mạnh quân sự sẽ là những điểm nóng. Với Ukraine, triển vọng hỗ trợ của Mỹ và khả năng Washington thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình sẽ tiếp tục là những yếu tố quan trọng đối với an ninh châu Âu.
Vì vậy, thay đổi quyền kiểm soát Quốc hội không đồng nghĩa Mỹ lập tức đảo chiều chính sách đối ngoại, nhưng có thể khiến chính sách đối ngoại Mỹ trở nên khó dự đoán hơn, đồng thời tác động đến tính toán của các đồng minh và đối thủ của Washington.
