Nghị viện thế giới

Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhìn từ kinh nghiệm quốc tế
Thể chế Sandbox và PPP: Đánh thức nguồn lực di sản và công nghệ mới

Vũ Quỳnh • 09/11/2026 07:19

Nếu không có một cơ chế chấp nhận rủi ro và thử nghiệm, các ý tưởng tiên phong trong ngành công nghiệp văn hóa hoặc sẽ bị dập tắt từ trong trứng nước, hoặc sẽ tiếp tục tìm đường “di cư” ra nước ngoài. Nhìn ra thế giới, các quốc gia có ngành công nghiệp văn hóa phát triển gợi mở cách kết nối bảo tồn, đầu tư và đổi mới sáng tạo trong phát triển công nghiệp văn hóa.

two3ijw1vjplv_wm6db4sbbr_rv5sqyfthvf5dzl9_vivxfwwqykgiyjomcxwdcqnepw0vuft8p6zcoybonmkgvqlvofv2nt72k-iukipu_yja9t-cydwfucysyx.jpg
Các nền tảng phân phối số xuyên biên giới phải trích lại một tỷ lệ doanh thu để phát triển sản phẩm sáng tạo tại Pháp

Pháp: Mô hình “ngoại lệ văn hóa” và nghĩa vụ tái đầu tư số

Pháp không xem văn hóa chỉ là hàng hóa thương mại thuần túy. Thông qua Cơ quan Điện ảnh Quốc gia (CNC), Nghị định về dịch vụ truyền thông nghe nhìn theo yêu cầu, thường gọi là Nghị định SMAD, ban hành năm 2021, buộc các nền tảng phân phối số xuyên biên giới (Netflix, Disney+, Spotify...) khi thu tiền từ người dùng Pháp phải trích lại một tỷ lệ doanh thu nhất định (thường từ 20-25%) để nộp vào quỹ hỗ trợ các nhà làm phim, nhạc sĩ và di sản văn hóa bản địa.

Cơ chế này đưa những doanh nghiệp hưởng lợi từ phân phối nội dung tham gia tài trợ cho nguồn cung tác phẩm. Theo báo cáo của Quốc hội Pháp, Netflix đầu tư 61,55 triệu euro vào 27 phim do Pháp chủ trì sản xuất trong năm 2024, tăng 95,4% so với năm trước. Disney cam kết đầu tư 25% doanh thu thuần hằng năm tại Pháp cho tác phẩm điện ảnh và nghe nhìn châu Âu, tác phẩm có ngôn ngữ gốc tiếng Pháp trong giai đoạn 2025 - 2027.

Đối với khai thác di sản công cộng, Pháp ban hành các quy chế đặc thù cho phép các thiết chế bảo tàng (như Louvre, Versailles) được quyền lập công ty con thương mại, cấp quyền khai thác thương hiệu và hình ảnh di sản cho các hãng thời trang, điện ảnh quốc tế, tạo nguồn thu tái đầu tư khổng lồ mà không làm mất đi tính nguyên vẹn của di sản.

Chẳng hạn Louvre Abu Dhabi hình thành từ hiệp định liên chính phủ năm 2007, kết nối thương hiệu Louvre với hoạt động cho mượn tác phẩm và hợp tác bảo tàng. Năm 2021, hai bên thỏa thuận gia hạn quyền sử dụng thương hiệu đến năm 2047, kèm nghĩa vụ tài chính và các nội dung hợp tác. Kinh nghiệm này gợi mở cách tạo nguồn thu từ những giá trị gắn với di sản. Phạm vi sử dụng thương hiệu, trách nhiệm chuyên môn, thời hạn và nghĩa vụ tài chính cần được xác định rõ để hoạt động thương mại hỗ trợ mục tiêu bảo tồn.

Mô hình đối tác công - tư trong tái sinh các tổ hợp sáng tạo

Các khu phức hợp văn hóa hàng đầu như Tate Modern (chuyển đổi từ nhà máy điện cũ ở London) hay Kings Cross là kết quả của mô hình đối tác công - tư (PPP) hoàn hảo. Chính quyền địa phương hỗ trợ quy hoạch, miễn giảm thuế đất, còn khu vực tư nhân chịu trách nhiệm huy động vốn, thiết kế và vận hành kinh doanh.

Tate Modern ở London đã biến nhà máy điện Bankside thành bảo tàng nghệ thuật có tổng kinh phí khoảng 134,5 triệu bảng, trong đó 50 triệu bảng là khoản tài trợ từ Millennium Commission. Trường hợp này minh họa sức mạnh của cơ chế tài trợ kết hợp, thay vì mô hình Nhà nước giao toàn bộ đầu tư và vận hành cho tư nhân.

King’s Cross thể hiện một cấu trúc khác. Năm 2008, Argent, London & Continental Railways và DHL thành lập đối tác phát triển chung. Quy hoạch được cấp phép năm 2006 cho phép xây dựng khoảng 50 tòa nhà mới, phục hồi 20 công trình lịch sử, cùng các tuyến phố, không gian công cộng và nhà ở. Giá trị của mô hình nằm ở việc đặt bảo tồn trong một phương án sử dụng không gian lâu dài. Công trình lịch sử được kết nối với giáo dục, kinh doanh, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng, tạo những chức năng bổ trợ cho nhau.

img_3978.jpeg
Khu nghệ thuật 798 ở Bắc Kinh, được chuyển đổi từ cơ sở sản xuất điện tử thành cụm văn hóa. Ảnh: Chinaviki

Khu nghệ thuật 798 ở Bắc Kinh cung cấp thêm kinh nghiệm. Theo chính quyền thành phố, đây là khu công nghiệp văn hóa thuộc Seven Star Group, doanh nghiệp nhà nước trong hệ thống Beijing Electronics, chứ không phải không gian được giao toàn bộ cho tư nhân. Khu vực rộng khoảng 300.000m² đã chuyển đổi từ cơ sở sản xuất điện tử thành cụm văn hóa, quy tụ các tổ chức nghệ thuật và gần 100 xưởng của nghệ sĩ trong nước, quốc tế.

Những trường hợp trên gợi ra yêu cầu lựa chọn cấu trúc hợp tác theo đặc điểm tài sản. Với công trình công nghiệp cũ, cần xác định rõ hạng mục bảo tồn, hoạt động được phép kinh doanh, trách nhiệm tu bổ và quyền tiếp cận của công chúng. Giá trị văn hóa phải trở thành nghĩa vụ có thể giám sát trong phương án đầu tư.

Khuôn khổ Sandbox trong kinh tế số tại Singapore và EU

Nếu hợp tác công - tư giúp huy động nguồn lực cho không gian văn hóa, sandbox tạo điều kiện kiểm nghiệm công nghệ và mô hình mới trước khi mở rộng.

Singapore có chương trình GenAI Sandbox do Enterprise Singapore và Cơ quan Phát triển truyền thông thông tin (IMDA) triển khai từ tháng 2/2024, giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa trải nghiệm các giải pháp AI tạo sinh được lựa chọn trước. Ban đầu, chương trình xác định 13 giải pháp phục vụ những nhu cầu như tiếp thị, bán hàng và tương tác khách hàng.

Theo báo cáo thường niên 2024 - 2025 của IMDA, qua hai đợt triển khai, chương trình hỗ trợ gần 250 doanh nghiệp tiếp cận 27 giải pháp. Cách làm này giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng ứng dụng trước khi đầu tư rộng hơn. Tuy nhiên, đây là chương trình thử nghiệm mà chưa phải quy chế pháp lý.

Ở EU, Điều 57 của Đạo luật AI thiết lập khuôn khổ sandbox pháp lý với sự tham gia của cơ quan có thẩm quyền. Cơ chế này gắn thử nghiệm AI hỗ trợ sản xuất nội dung, triển lãm tương tác hoặc trải nghiệm di sản số với hướng dẫn tuân thủ, giám sát và tổng kết kết quả. Báo cáo phải phản ánh sự cố, kinh nghiệm và khuyến nghị hoàn thiện việc áp dụng pháp luật. Mỗi chương trình cần xác định sản phẩm, thời hạn, người tham gia, dữ liệu được sử dụng và điều kiện dừng. Quyền tác giả, quyền hình ảnh và an toàn người dùng phải được xử lý ngay trong thiết kế thử nghiệm.

Từ những mô hình trên, bài toán thể chế có thể được tiếp cận qua ba yêu cầu: tạo nguồn lực quay trở lại sáng tạo; lựa chọn hình thức hợp tác phù hợp với từng tài sản; thiết kế không gian thử nghiệm có khả năng giám sát và rút kinh nghiệm. Khi quyền khai thác đi cùng trách nhiệm bảo tồn, hỗ trợ đổi mới đi cùng kiểm soát rủi ro, nguồn lực văn hóa mới có điều kiện chuyển thành sản phẩm, dịch vụ và cơ hội kinh doanh bền vững.

Vũ Quỳnh