Nga - quốc gia dẫn đầu thế giới về xuất khẩu công nghệ điện hạt nhân

Bộ Ngoại giao Liên bang Nga tham gia thúc đẩy hợp tác và xuất khẩu công nghệ hạt nhân ra nước ngoài, trong đó có việc hỗ trợ thiết lập mạng lưới đại diện của Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga (Rosatom) tại các đại sứ quán Nga. Hoạt động này được hỗ trợ bằng các gói tài chính có tính cạnh tranh nhằm triển khai các dự án điện hạt nhân tại các quốc gia đối tác.

Bên cạnh đó, Nga còn tham gia góp vốn đầu tư hoặc áp dụng mô hình “xây dựng - sở hữu - vận hành” (BOO), điển hình là dự án Nhà máy điện hạt nhân Akkuyu tại Thổ Nhĩ Kỳ. Theo Rosatom, mỗi rúp đầu tư vào các dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân ở nước ngoài tạo ra khoảng hai rúp đóng góp vào GDP của Nga, đồng thời thúc đẩy hoạt động thương mại.

Năm 2016, Rosatom và Ngân hàng Phát triển và Kinh tế đối ngoại Nga (Vnesheconombank) đã đạt thỏa thuận tăng cường hợp tác tài chính, hỗ trợ Rosatom đầu tư và triển khai các dự án điện hạt nhân ở nước ngoài, phù hợp với định hướng ưu tiên chiến lược mới của ngân hàng.

Theo Rosatom, thỏa thuận này góp phần giải quyết những thách thức của ngành công nghiệp hạt nhân, tăng cường an ninh năng lượng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Nga, đồng thời mở rộng sự hiện diện của tập đoàn trên thị trường điện hạt nhân quốc tế.

Mở rộng thị trường bằng các dự án điện hạt nhân quy mô lớn

Công ty Atomstroyexport (ASE), đơn vị thành viên của Rosatom, đã triển khai ba dự án điện hạt nhân lớn tại Iran, Trung Quốc và Ấn Độ, đều sử dụng lò phản ứng nước áp lực VVER-1000 do Nga thiết kế.

Tại Iran, ASE tiếp quản và hoàn thành tổ máy số 1 của Nhà máy điện hạt nhân Bushehr, trên cơ sở dự án do Siemens/KWU (Đức) khởi công nhưng bị đình chỉ. Tổ máy này đã đi vào vận hành, trong khi tổ máy số 2 đang được xây dựng.

Tại Trung Quốc, ASE cung cấp hai tổ máy sử dụng thiết kế AES-91 cho Nhà máy điện hạt nhân Tianwan, thuộc thành phố Liên Vân Cảng. Tại Ấn Độ, doanh nghiệp này triển khai hai tổ máy theo thiết kế AES-92 tại Nhà máy điện hạt nhân Kudankulam. Cả bốn tổ máy tại Trung Quốc và Ấn Độ đều đã đi vào vận hành.

40 năm tai nạn hạt nhân Chernobyl (26/4/1986 - 26/4/2026) Văn hóa an toàn nhìn từ tai nạn hạt nhân Chernobyl

Chính sách điện hạt nhân mới của Hoa Kỳ

Hiện Nga đang tham gia xây dựng khoảng 20 tổ máy điện hạt nhân tại 7 quốc gia, gồm Ấn Độ, Bangladesh, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Ai Cập và Hungary.

Tại Trung Quốc, bốn tổ máy sử dụng lò phản ứng VVER-1200 do Nga thiết kế đang được triển khai, gồm tổ máy số 7 và 8 của Nhà máy điện hạt nhân Tianwan và tổ máy số 3 và 4 của Nhà máy Xudabao. Trong đó, tổ máy Tianwan 7 đã hòa lưới điện vào tháng 10/2026, sau hơn 5 năm xây dựng.

Tại Ai Cập, Rosatom đang xây dựng Nhà máy điện hạt nhân El Dabaa, dự án điện hạt nhân đầu tiên của nước này, gồm 4 tổ máy sử dụng lò phản ứng VVER-1200. Hai bên cũng đang thảo luận khả năng mở rộng dự án lên 6 tổ máy.

Trong khi đó, tại Iran, hoạt động xây dựng tổ máy số 2 của Nhà máy điện hạt nhân Bushehr từng phải tạm dừng vào tháng 3/2026 do xung đột quân sự giữa Mỹ và Iran. Đến tháng 8/2026, các chuyên gia Nga đã trở lại công trường để tiếp tục triển khai dự án.

Các dự án điện hạt nhân do Nga triển khai ở nước ngoài được thực hiện theo nhiều cơ chế tài chính khác nhau. Trung Quốc và Iran chủ yếu sử dụng nguồn vốn tự thu xếp để thanh toán cho các hợp đồng xây dựng. Ấn Độ nhận được hỗ trợ tài chính đáng kể từ Nga, trong khi Bangladesh và Ai Cập sử dụng các khoản vay quy mô lớn do Nga cung cấp. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, dự án Nhà máy điện hạt nhân Akkuyu được triển khai theo mô hình “xây dựng - sở hữu - vận hành” (BOO), trong đó phía Nga đảm nhận vai trò chủ đầu tư, huy động vốn, xây dựng và vận hành nhà máy, với cơ chế cam kết mua điện theo mức giá xác định trong dài hạn.

Mở hướng xuất khẩu mới với điện hạt nhân nổi

Điện hạt nhân nổi, với mô hình cung cấp điện và dịch vụ vận hành trọn gói, đang mở ra cơ hội xuất khẩu mới cho Rosatom, đặc biệt tại các quốc đảo và khu vực ven biển có nhu cầu điện năng lớn. Indonesia là một trong những thị trường tiềm năng. Tháng 8/2015, Rosatom và Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc gia Indonesia (BATAN) đã ký thỏa thuận hợp tác phát triển các nhà máy điện hạt nhân nổi.

Ngày 16/10/2026, Rosatom ký thỏa thuận với Công ty PT Pembangkit Listrik Nuklir của Indonesia về cung cấp điện từ hai tổ máy điện hạt nhân nổi FPU-100, sử dụng lò phản ứng RITM-200M, với tổng công suất phát điện 200 MW. Dự án dự kiến cung cấp điện cho khu vực phía bắc đảo Halmahera, tỉnh Bắc Maluku. Theo Rosatom, đây là thỏa thuận xuất khẩu đầu tiên trên thế giới về cung cấp điện từ các tổ máy điện hạt nhân nổi. Công nghệ này cũng đang thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia.

Ngày 23/3/2026, tại Moscow, Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Liên bang Nga đã ký Hiệp định hợp tác xây dựng nhà máy điện hạt nhân trên lãnh thổ Việt Nam. Hiệp định tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác song phương triển khai dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, dự kiến gồm hai tổ máy sử dụng lò phản ứng nước áp lực VVER-1200 do Nga thiết kế, với công suất điện khoảng 1.200 MW mỗi tổ máy.

Rosatom tiếp tục tìm kiếm cơ hội hợp tác phát triển các dự án điện hạt nhân tại nhiều quốc gia, trong đó có Nam Phi, Namibia, Chile, Maroc, Kuwait, Campuchia, Saudi Arabia, Zambia và Paraguay.

Với năng lực cung cấp công nghệ, thiết bị và dịch vụ trên nhiều công đoạn của chuỗi giá trị điện hạt nhân, Nga giữ vị thế hàng đầu thế giới trong lĩnh vực xuất khẩu công nghệ điện hạt nhân. Lợi thế của Rosatom là khả năng cung cấp giải pháp tổng thể, từ thiết kế, xây dựng nhà máy đến cung ứng nhiên liệu hạt nhân, đào tạo nhân lực, hỗ trợ vận hành và thu xếp tài chính cho các dự án.

---------------

Tài liệu tham khảo:

1.https://world-nuclear.org/Information-Library/Country-Profiles/Countries-O-S/Russia-Nuclear-Power

2. Báo cáo chiến lược năm 2024 của Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga (ROSATOM).

3. Báo cáo của đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ phục vụ xây dựng Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi), 2025.

4. https://moit.gov.vn/tin-tuc/viet-nam-va-nga-chinh-thuc-cam-ket-hop-tac-phat-trien-dien-hat-nhan.html

5. https://cnpp.iaea.org/public/countries/RU/profile/preview

Đinh Ngọc Quang, Nguyên Trưởng Phòng Pháp chế và Hợp tác quốc tế, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân