Thượng đỉnh Mỹ - Nga - Trung sẽ có tác động như thế nào?
Một cuộc gặp thượng đỉnh giữa các nhà lãnh đạo Mỹ - Nga - Trung Quốc tại Thâm Quyến vào tháng 11 có thể đưa Bắc Kinh trở thành đỉnh quan trọng nhất của tam giác quan hệ. Đó là nhận định của chuyên gia, nhà phân tích Leon Hadar* về quan hệ giữa ba cường quốc cũng như tác động của cuộc gặp đối với tình hình Ukraine.
Nguyên lý của ngoại giao tam giác
Vào tháng 7/1971, Ngoại trưởng Mỹ khi đó là Henry Kissinger lấy lý do có vấn đề sức khỏe khi đang ở thăm Pakistan để tạm rời các hoạt động công khai, rồi bí mật tới Bắc Kinh. Chuyến đi ấy mở đường cho bước đột phá của Tổng thống Richard Nixon trong quan hệ với Trung Quốc dựa trên một nguyên lý đơn giản của ngoại giao tam giác: trong một thế giới có ba cường quốc, lợi thế thuộc về bên duy trì quan hệ với từng nước còn lại gần gũi hơn mức độ gắn kết giữa hai nước đó với nhau và Kissinger đã giúp Mỹ tận dụng lợi thế đó. Hơn nửa thế kỷ sau, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang được mời tham gia một tam giác ngoại giao của riêng mình.
Theo Wall Street Journal, trong cuộc điện đàm ngày 9/10 với Tổng thống Trump, cũng là cuộc trao đổi mà hai nhà lãnh đạo nhất trí về việc Washington mua dầu diesel của Nga, Tổng thống Vladimir Putin đã đề xuất tổ chức hội nghị thượng đỉnh ba bên với Chủ tịch Tập Cận Bình bên lề Hội nghị APEC tại Thâm Quyến ngày 18-19/11.
Điện Kremlin xác nhận cuộc trao đổi; Bắc Kinh phát tín hiệu không phản đối; còn Tổng thống Trump, vốn luôn sẵn sàng tham gia những sự kiện ngoại giao lớn, nói rằng nếu ông Tập Cận Bình muốn có cuộc gặp như vậy, ông sẽ tham dự.
Đề xuất này khiến giới chính trị Brussels, Kiev và nhiều nhân vật ở Washington lo ngại. Một số nhà bình luận viện dẫn cái tên mang nhiều hàm ý nhất trong lịch sử ngoại giao: Yalta.
Nhìn vào thực tế: Chiến trường quyết định thỏa thuận
Trước hết, cần nhìn thẳng vào một số thực tế mà những người phản đối không dễ chấp nhận. Chính giới hoạch định chính sách đối ngoại ở Mỹ, châu Âu, những người đang lo ngại về cuộc gặp tại Thâm Quyến từng khẳng định trong nhiều năm rằng Ukraine đang trên con đường gia nhập NATO, các biện pháp trừng phạt sẽ khiến kinh tế Nga suy kiệt chỉ trong vài tháng và một cuộc phản công sẽ giúp khôi phục đường biên giới năm 1991.
Những điều đó đều chưa trở thành hiện thực. Cuộc chiến đã bước sang năm thứ năm, và các thỏa thuận được định hình bởi thực tế trên chiến trường, chứ không phải những bài bình luận hay những lời hứa. Cuộc chiến giữa những cường quốc, hoặc giữa một cường quốc với một quốc gia được các cường quốc khác hậu thuẫn, thường kết thúc thông qua thương lượng giữa những bên nắm giữ ảnh hưởng thực chất.
Trung Quốc là đối tác kinh tế đặc biệt quan trọng của Nga, đồng thời là thị trường tiêu thụ lớn nhất. Bất kỳ thỏa thuận nào muốn tồn tại lâu dài cũng cần có sự đồng thuận của Bắc Kinh, nếu không muốn nói là sự tham gia tích cực trong vai trò bảo đảm.
Tổng thống Mỹ nhận ra điều đó và bằng việc ủng hộ sự hiện diện của Trung Quốc trên bàn đàm phán, ông đang thừa nhận một thế giới đa cực mà một bộ phận giới đối ngoại Washington vẫn chưa sẵn sàng chấp nhận. Trên thực tế, đây là một trong những đề xuất thể hiện rõ nhất tư duy hiện thực của Tổng thống Trump về Ukraine trong nhiều tháng qua.
Đỉnh trung tâm của tam giác thay đổi
Nhưng chủ nghĩa hiện thực không chỉ là thừa nhận quyền lực, mà còn phải đánh giá chính xác cách quyền lực được phân bổ. Nhìn từ góc độ này, tam giác Thâm Quyến có thể vận hành khác đáng kể so với mô hình ngoại giao của Kissinger.
Năm 1972, Washington giữ vị trí bản lề. Tại Thâm Quyến, vị trí đó có thể thuộc về Bắc Kinh. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ là chủ nhà, người triệu tập cuộc gặp, nhà lãnh đạo có ảnh hưởng đáng kể đối với Moscow và cũng là người mà Washington cần tranh thủ sự hợp tác. Nga và Trung Quốc sẽ tham dự với tư cách hai đối tác đã dành một thập niên qua để củng cố quan hệ, trong đó có tuyên bố về tình hữu nghị “không giới hạn”.
Trong khi đó, Mỹ có thể ở vị thế ít thuận lợi hơn khi tìm kiếm sự đồng thuận với hai thủ đô vốn có quan hệ gần gũi với nhau hơn so với quan hệ của mỗi bên với Washington. Tam giác ấy khó đặt Mỹ ở vị trí dẫn dắt; ngược lại, sự phối hợp Nga -Trung có thể tạo ảnh hưởng lớn hơn đối với chương trình nghị sự.
Bên cạnh đó, một hội nghị thượng đỉnh ba bên trên đất Trung Quốc sẽ nâng cao vai trò của nhà lãnh đạo Trung Quốctrong việc thúc đẩy đối thoại giữa các cường quốc Á - Âu, tiếp nối những nỗ lực ngoại giao mà Bắc Kinh đã thể hiện qua đề xuất hòa bình năm 2023.
Bắc Kinh có thể mong đợi điều gì từ Washington? Những vấn đề dễ được đặt lên bàn cân là lập trường của Mỹ về Đài Loan (Trung Quốc), các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ, hoặc cả hai.
Trong khi đó, nhà lãnh đạo Mỹ đã cho thấy xu hướng nhượng bộ trước khi bước vào thương lượng. Thỏa thuận dầu diesel, được công bố ngay trong cuộc điện đàm mà ông Putin đề xuất hội nghị thượng đỉnh, đã đảo chiều chính sách năng lượng của Mỹ trong nhiều năm và trao cho Moscow một lợi ích trước khi các bên bắt đầu thảo luận những vấn đề cụ thể.
Cách tiếp cận theo chủ nghĩa hiện thực
Một số bình luận so sánh với Hội nghị Yalta thường bị lạm dụng, nhưng trong trường hợp này vẫn có giá trị gợi mở. Tại Yalta, Roosevelt và Churchill có hàng triệu binh sĩ ở châu Âu. Họ có thể thương lượng về tương lai lục địa bởi lực lượng của họ hiện diện trực tiếp tại đó. Dù đánh giá kết quả hội nghị ra sao, thỏa thuận ấy vẫn phản ánh tương quan lực lượng trên thực địa.
Tại Thâm Quyến, hai bên có lợi ích trực tiếp đặc biệt lớn lại có thể vắng mặt. Ukraine, với binh sĩ đang giữ phòng tuyến, sẽ không có chỗ tại bàn đàm phán. Châu Âu cũng vậy, dù sẽ được yêu cầu tài trợ tái thiết, tiếp nhận người tị nạn và nhiều khả năng tham gia giám sát bất kỳ lệnh ngừng bắn nào.
Một thỏa thuận không có chữ ký của Kiev khó có thể được coi là giải pháp bền vững bởi họ là những người trực tiếp chiến đấu; một thỏa thuận mà họ bác bỏ sẽ khó đứng vững.
Một cách tiếp cận thực sự theo chủ nghĩa hiện thực sẽ không bác bỏ Hội nghị Thâm Quyến, mà tìm cách điều chỉnh khuôn khổ của nó.
Thứ nhất, có thể duy trì trọng tâm thương lượng giữa Washington, Moscow và Kiev bên cạnh khuôn khổ Mỹ - Nga - Trung Quốc.
Thứ hai, khuyến khích Bắc Kinh tham gia bảo đảm thực hiện thỏa thuận, đóng góp vào tái thiết và sử dụng ảnh hưởng của mình để thúc đẩy Moscow tiến tới giải pháp. Vai trò ấy có thể hỗ trợ tiến trình hòa bình, trong khi các quyết định về an ninh châu Âu cần có sự tham gia thực chất của những bên trực tiếp liên quan.
Nixon tới Trung Quốc năm 1972 nhằm tạo thêm sức ép chiến lược đối với Moscow. Nhưng Hội nghị Thượng đỉnh ba bên nếu diễn ra ở Thâm Quyến, sẽ đưa Bắc Kinh lên vị trị ở đỉnh của tam giác quan hệ.
*TS. Leon Hadar là nhà báo, nhà phân tích, chuyên gia quan hệ quốc tế, từng là chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại (FPRI) và là nhà phân tích cấp cao cho Wikistrat (công ty tư vấn chiến lược địa chính trị toàn cầu). Quan điểm của bài viết là quan điểm riêng của tác giả, không phản ánh quan điểm của Tòa soạn.