PISA 2025: Giáo dục toàn cầu đang đi xuống

Ngày 8/9, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố kết quả PISA 2025 - chương trình đánh giá học sinh quốc tế quy mô lớn nhất từ trước đến nay, với hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và nền kinh tế tham gia, đại diện cho khoảng 33 triệu học sinh cùng độ tuổi trên toàn thế giới. Được tổ chức lần đầu vào năm 2000, PISA hiện được xem là một trong những thước đo có ảnh hưởng nhất về chất lượng giáo dục trên thế giới

PISA 2025 tập trung đánh giá năng lực khoa học, đồng thời kiểm tra đọc hiểu, toán học và giải quyết vấn đề bằng máy tính. Khác với các kỳ thi thiên về ghi nhớ kiến thức, PISA hướng tới khả năng vận dụng những gì học sinh biết vào các tình huống thực tế.

Và bức tranh được phác họa từ những con số lần này không mấy sáng sủa.

PISA 2025: Đọc hiểu và toán học tiếp tục đi xuống

Trong ba lĩnh vực chính, đọc hiểu là năng lực suy giảm mạnh nhất trong thập niên qua.

Từ năm 2015 đến 2025, điểm đọc hiểu trung bình giảm 28 điểm tại các nước OECD và 16 điểm tại các quốc gia, nền kinh tế ngoài OECD. Toán học cũng giảm 22 điểm ở OECD và 8 điểm ở nhóm ngoài OECD. Khoa học - lĩnh vực trọng tâm của PISA 2025 - có diễn biến tích cực hơn. Điểm trung bình khoa học của OECD giảm tương đối nhẹ trong một thập niên, trong khi kết quả của nhóm ngoài OECD nhìn chung ổn định.

Trong bức tranh nhiều gam màu, nhóm dẫn đầu lại tương đối rõ ràng. Các khu vực của Trung Quốc gồm Bắc Kinh, Thượng Hải, Giang Tô và Chiết Giang (B-S-J-Z) cùng Singapore là hai hệ thống giáo dục có thành tích cao nhất trong cả ba lĩnh vực khoa học, toán học và đọc hiểu. Ngoài hai hệ thống này, Estonia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Macao (Trung Quốc), Vương quốc Anh cũng nằm trong nhóm 10 hệ thống có thành tích cao nhất ở cả ba lĩnh vực.

Trong khi đó, OECD đánh giá PISA 2025 đã ghi nhận mức điểm trung bình thấp nhất từ trước đến nay của OECD ở cả 3 lĩnh vực. Nhóm học sinh này gặp khó khăn với những nhiệm vụ tưởng như rất cơ bản. Trong khoa học, các em có thể gặp trở ngại khi diễn giải dữ liệu đơn giản hoặc đọc một biểu đồ. Trong đọc hiểu, các em khó tìm kiếm thông tin trong những văn bản đơn giản. Còn ở môn toán, các em có thể không hiểu được mối quan hệ giữa đơn vị và giá cả - những kỹ năng thiết yếu ngay cả trong các hoạt động thường ngày như mua sắm.

Một năm học có thể bị “đánh mất”

OECD ước tính 20 điểm PISA tương đương khoảng một năm học tập. Vì vậy, mức giảm hàng chục điểm trong đọc hiểu và toán học không đơn thuần là sự thay đổi trên một bảng thống kê, mà phản ánh sự mất mát đáng kể về năng lực học tập.

Đọc hiểu đặc biệt quan trọng bởi đây không chỉ là một môn học. Khả năng đọc, tìm kiếm thông tin, đánh giá nguồn, kết nối các dữ kiện và hình thành nhận định là nền tảng để học sinh tiếp tục học tập ở nhiều lĩnh vực khác.

Trong PISA 2025, OECD nhận thấy chính những kỹ năng này đang suy yếu. Đáng chú ý, tỷ lệ học sinh được mô tả là “đọc vội”, tức đọc nhanh và đưa ra câu trả lời nhanh nhưng không chính xác, gần như tăng gấp đôi trong giai đoạn 2018-2025. Đây là một tín hiệu đặc biệt đáng lưu tâm trong bối cảnh học sinh ngày càng tiếp xúc với lượng thông tin khổng lồ trên môi trường số.

Không thể đổ hết cho đại dịch

Đại dịch Covid-19 thường được xem là một nguyên nhân quan trọng dẫn tới sự gián đoạn giáo dục trên toàn cầu. Tuy nhiên, theo OECD, xu hướng suy giảm thành tích đã xuất hiện ở nhiều quốc gia từ trước đại dịch. Điều này cho thấy những khó khăn hiện nay có thể bắt nguồn từ những vấn đề mang tính cấu trúc và kéo dài trong hệ thống giáo dục.

Ở đọc hiểu, OECD lưu ý sự gia tăng số giờ sử dụng thiết bị số và việc giảm đọc sách vì sở thích diễn ra song song với kết quả đọc hiểu yếu hơn.

Nói cách khác, Covid-19 có thể làm trầm trọng thêm những vấn đề vốn đã tồn tại, nhưng không phải là lời giải thích duy nhất cho xu hướng đi xuống.

Khi công nghệ vừa là công cụ, vừa là sự phân tâm

PISA 2025 cũng dành sự chú ý đáng kể cho môi trường học tập số. Một trong những nội dung mới là đánh giá năng lực giải quyết vấn đề bằng máy tính - kỹ năng ngày càng quan trọng khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) thay đổi cách con người học tập và làm việc. Ở lĩnh vực này, Macao (Trung Quốc), Singapore, B-S-J-Z và Nhật Bản đạt kết quả cao nhất.

Nhưng công nghệ không phải lúc nào cũng mang lại lợi ích.

OECD cho biết học sinh có xu hướng đạt kết quả thấp hơn khi việc sử dụng thiết bị số trở nên quá mức hoặc khi thiết bị được dùng cho mục đích giải trí trong trường học. Hơn một phần tư học sinh cho biết các bạn cùng lớp bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc tất cả các tiết khoa học.

Điều này đặt giáo dục trước một bài toán mới: đưa công nghệ vào lớp học như thế nào để nó hỗ trợ quá trình tư duy thay vì làm suy yếu khả năng tập trung và tự học của học sinh. Sự xuất hiện ngày càng sâu của AI trong học tập khiến vấn đề trên trở nên cấp thiết hơn.

Trong bối cảnh này, kết quả PISA 2025 không nằm ở việc xếp hạng các quốc gia, mà đặt ra câu hỏi rộng lớn hơn về cách các trường học đang chuẩn bị cho thế hệ trẻ trước một thế giới mà công nghệ, AI và lượng thông tin ngày càng tăng đang thay đổi cách con người học tập. Đây chính là lời nhắc về mục tiêu của mọi nền giáo dục: giúp học sinh đọc sâu hơn, suy nghĩ độc lập hơn, giải quyết vấn đề tốt hơn và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm hơn.

OECD: Học sinh Việt Nam chăm học, thích ứng nhanh với công nghệ

Tại Việt Nam, 7.353 học sinh thuộc 194 trường đã tham gia khảo sát PISA 2025. Đây là lần đầu tiên Việt Nam chuyển từ làm bài trên giấy sang làm bài trên máy tính.

Kết quả: ở các bài đánh giá, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm khoa học, 443 điểm toán, 392 điểm đọc hiểu và 461 điểm giải quyết vấn đề bằng máy tính. Khoa học là lĩnh vực có kết quả tương đối tích cực, với 71% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên. Trong khi đó, đọc hiểu là lĩnh vực cần được quan tâm hơn khi chỉ 41% học sinh đạt từ Mức 2 trở lên.

Kết quả PISA 2025 cho thấy giáo dục Việt Nam có những nguồn lực đáng quý: học sinh coi trọng việc học, kiên trì, chủ động tìm kiếm hỗ trợ; giáo viên đồng hành sát sao; mức độ chuyên cần tốt; học sinh có ý thức môi trường và nhanh chóng tiếp cận công nghệ mới. Việt Nam là minh chứng cho thấy một quốc gia có mức thu nhập còn thấp vẫn có thể đạt kết quả Toán và Khoa học tương đương nhiều nước OECD.

Phát huy các nền tảng này, đồng thời bảo đảm năng lực đọc hiểu và năng lực cơ bản cho mọi học sinh, là hướng đi quan trọng để Việt Nam nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông trong giai đoạn tới.