Phòng ngừa ô nhiễm môi trường từ sớm

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chi phí khắc phục ô nhiễm và suy thoái môi trường thường lớn hơn nhiều so với chi phí phòng ngừa từ sớm. Do đó, yêu cầu đặt ra là cần chuyển mạnh tư duy quản lý môi trường từ “kiểm soát, xử lý ô nhiễm” sang “quản lý dựa trên rủi ro, phòng ngừa và kiến tạo phát triển”, coi bảo vệ môi trường là một trụ cột của phát triển bền vững và động lực nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Tuy nhiên, quá trình triển khai Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã bộc lộ một số tồn tại, hạn chế như: một số quy định chưa theo kịp yêu cầu chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế. Việc áp dụng các công cụ kinh tế, cơ chế thị trường còn hạn chế; một số thủ tục hành chính còn phức tạp; cơ chế phân cấp, phân quyền chưa gắn chặt với điều kiện bảo đảm thực thi và giám sát; chưa tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để huy động nguồn lực xã hội và thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất bền vững.

Để nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ môi trường, thực hiện các cam kết quốc tế về môi trường và khí hậu cũng đặt ra yêu cầu cần sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường nhằm hoàn thiện đồng bộ thể chế, chính sách và các công cụ quản lý phù hợp với thông lệ quốc tế.

Thực tế cho thấy, nhiều loại thiết bị điện lạnh, điều hòa, tủ lạnh, thiết bị chữa cháy, thiết bị công nghiệp đã qua sử dụng nếu không được thu gom, xử lý hoặc tái chế đúng quy trình khi hết vòng đời sử dụng sẽ là một trong những nguồn gây ô nhiễm môi trường. Nguy cơ trở thành “bãi rác công nghệ” sẽ hiện hữu nếu chúng ta không có các biện pháp kiểm soát tốt nguồn nhập khẩu các thiết bị đã qua sử dụng. Mặc dù Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản hướng dẫn đã quy định về thu gom, tái chế chất thải đặc thù như pin điện tử, tấm quang năng, gắn với trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất, nhưng hạ tầng thu gom và tái chế hiện vẫn rất hạn chế.

Do đó, việc dự thảo Luật bổ sung quy định cấm hành vi thải ra môi trường các chất được kiểm soát có chứa trong thiết bị, sản phẩm khi không còn sử dụng cho thấy cách tiếp cận quản lý môi trường đang chuyển từ xử lý hậu quả sang kiểm soát toàn bộ vòng đời sản phẩm. Thay vì chỉ tập trung xử lý chất thải sau khi phát sinh, cơ quan quản lý sẽ kiểm soát ngay từ khâu sản xuất, sử dụng đến thu hồi và xử lý cuối cùng. Điều này phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam đang tham gia về giảm phát thải khí nhà kính và kinh tế tuần hoàn.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng bổ sung hành vi “nhập khẩu tàu biển đã qua sử dụng để phá dỡ, tái chế” vào danh mục các hành vi bị nghiêm cấm đã thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước ta là không đánh đổi môi trường lấy lợi ích kinh tế ngắn hạn. Quy định này cũng góp phần ngăn chặn nguy cơ Việt Nam trở thành điểm đến của các loại tàu lạc hậu được nhập từ nước ngoài, hạn chế việc đưa công nghệ và thiết bị không còn đáp ứng tiêu chuẩn môi trường vào trong nước.

Ngoài quy định hành vi cấm, để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, dự thảo Luật bổ sung quy định về quản lý vật liệu, sản phẩm tái chế, thu hồi từ chất thải và giao Chính phủ quy định lộ trình tỷ lệ vật liệu tái chế trong sản phẩm hàng hóa; bổ sung quy định về quản lý hoạt động trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc hợp tác quốc tế về trao đổi kết quả giảm phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Dự thảo Luật cũng bổ sung đối tượng được ưu đãi, hỗ trợ về bảo vệ môi trường là doanh nghiệp kinh doanh công nghệ thân thiện với khí hậu, giảm thiểu sử dụng các chất được kiểm soát, làm mát bền vững.

Bổ sung hành vi cấm nhập khẩu tàu biển đã qua sử dụng để phá dỡ, tái chế; cấm thải ra môi trường các chất được kiểm soát chứa trong thiết bị, sản phẩm hết hạn sử dụng là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường của Việt Nam. Đây được xem là một trong những quy định có ý nghĩa rất quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, kiểm soát nguồn ô nhiễm từ sớm, từ xa, phù hợp với xu thế phát triển xanh và bền vững.