Phân loại rác phải đi đôi với dịch vụ thu gom, xử lý đồng bộ

Cần xác định rõ từng nhóm rác được thu gom

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt bày tỏ đồng tình với định hướng sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường theo nguyên tắc quản lý rủi ro, giảm thủ tục và tăng quyền chủ động cho địa phương. Đại biểu tập trung góp ý về quản lý chất thải rắn sinh hoạt, nhất là việc phân loại tại nguồn, thu gom và xử lý tại các đô thị lớn như Hà Nội.

Theo đại biểu, đây không đơn thuần là câu chuyện người dân có thực hiện phân loại rác hay không. Một hộ gia đình có thể phân loại đúng quy định, nhưng nếu tại điểm tập kết hoặc trong quá trình thu gom, các loại rác lại bị trộn lẫn thì công sức của người dân không mang lại kết quả thực chất. Vì vậy, cần tiếp cận các Điều 75, 77, 78 và 79 của dự thảo như một chuỗi dịch vụ thống nhất, thay vì xem đây là những công đoạn quản lý riêng lẻ.

Đối với khoản 3 Điều 75, dự thảo giao UBND cấp tỉnh quyết định phương thức phân loại, tối thiểu hai nhóm, theo lộ trình. Điểm c khoản 1 cũng xác định nguyên tắc phân loại phải phù hợp với hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý. Đây là cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế khác nhau giữa các phường trung tâm, khu chung cư, khu vực ven đô và các xã ngoại thành.

Tuy nhiên, theo đại biểu, những quy định này mới dừng ở định hướng, chưa yêu cầu quyết định phân loại phải đi kèm phương án dịch vụ cụ thể, có thể kiểm tra, giám sát. Cần xác định rõ từng nhóm rác được thu gom vào thời điểm nào, bằng phương tiện gì, vận chuyển đến đâu và cơ sở nào tiếp nhận.

Trên cơ sở đó, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đề nghị bổ sung ngay tại khoản 3 Điều 75 yêu cầu cấp tỉnh công bố đồng thời lộ trình phân loại và phương án thu gom, vận chuyển, xử lý tương ứng với từng địa bàn. Theo đại biểu, không nhất thiết địa phương nào cũng phải triển khai phân loại thành ba nhóm ngay từ đầu. Tuy nhiên, khi đã yêu cầu người dân phân loại theo nhóm nào thì phải có dịch vụ tiếp nhận, thu gom và xử lý nhóm rác đó. Đồng thời, cần công khai cả kết quả thực hiện, thay vì chỉ công bố kế hoạch.

"Đây cũng là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm trong quá trình thực hiện. Nếu rác bị trộn lẫn sau khi người dân đã phân loại đúng, trước hết phải kiểm tra khâu thu gom, trung chuyển và việc thực hiện hợp đồng dịch vụ, thay vì chỉ tiếp tục nhắc nhở người dân", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt phân tích.

Phân cấp cho cơ sở phải đi đôi với điều phối thống nhất

Về trách nhiệm của chính quyền cơ sở tại Điều 77, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho biết, Luật hiện hành đã yêu cầu bố trí điểm tập kết phù hợp, phương tiện thu gom theo từng loại rác và giao cấp xã xử lý phản ánh của người dân. Dự thảo tiếp tục cho phép UBND các cấp lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ; đồng thời, khoản 2 quy định đơn vị thu gom được từ chối tiếp nhận rác không được phân loại hoặc chứa đựng đúng quy định.

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng, quyền từ chối tiếp nhận là cần thiết để bảo đảm kỷ luật phân loại. Tuy nhiên, tại những khu vực đông dân cư, ngõ nhỏ hoặc khu nhà tập thể, nếu rác bị từ chối mà không có phương án xử lý tiếp theo thì người dân xung quanh phải trực tiếp chịu mùi hôi và nguy cơ mất vệ sinh môi trường.

Do đó, đại biểu đề nghị khoản 2 Điều 77 quy định rõ nghĩa vụ của đơn vị thu gom trong việc thông báo lý do từ chối, hướng dẫn khắc phục và chuyển ngay thông tin đến xã, phường. Đồng thời, phải tổ chức xử lý kịp thời lượng rác tồn đọng. Việc xử lý vi phạm và thu các khoản chi phí hợp pháp cần được thực hiện riêng, không để rác tồn đọng trở thành vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Đối với Hà Nội, trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, việc giao trực tiếp cho các xã, phường ký kết 126 gói thầu có thể giúp tăng tính kịp thời trong đôn đốc, kiểm tra và tiếp nhận phản ánh của người dân đối với đơn vị trúng thầu. Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, một tuyến phố, điểm trung chuyển hoặc nhà máy xử lý rác không vận hành theo ranh giới hành chính. Nếu chia nhỏ hợp đồng nhưng thiếu đầu mối điều phối, hệ thống thu gom có thể bị gián đoạn, tần suất thu gom giữa các địa bàn thiếu đồng đều và khó xác định trách nhiệm khi phát sinh phản ánh.

Vì vậy, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đề nghị hoàn thiện khoản 1 Điều 77 theo hướng xác định rõ trách nhiệm của cấp tỉnh trong việc xây dựng giải pháp tổng thể, phù hợp với đặc thù từng địa bàn đô thị và nông thôn. Theo đại biểu, không nên đồng nhất việc phân cấp quản lý với yêu cầu mỗi phường phải tổ chức một chuỗi thu gom hoàn toàn riêng biệt.

Một vấn đề khác được ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đề cập là giá dịch vụ thu gom, xử lý chất thải. Khoản 1 Điều 79 của dự thảo quy định nguyên tắc tính giá theo khối lượng hoặc thể tích chất thải sau phân loại; khoản 7 được sửa đổi theo hướng giao địa phương quyết định lộ trình áp dụng. Tại Hà Nội, thành phố đã ban hành lộ trình giá cho giai đoạn 2026–2027. Trong khi đó, phường Cửa Nam đang thí điểm sử dụng túi rác tiêu chuẩn để nhận diện lượng rác còn lại sau phân loại. Tuy nhiên, theo đại biểu, mô hình này vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, chưa đủ căn cứ để khẳng định có thể áp dụng ngay trên toàn thành phố.

Để bảo đảm tính minh bạch và tạo sự đồng thuận, đại biểu đề nghị khi triển khai khoản 7 Điều 79, địa phương phải công khai phương pháp xác định lượng rác, mức giá dịch vụ, các nhóm rác được miễn trả giá dịch vụ theo quy định của luật, phần ngân sách hỗ trợ và đầu mối giải quyết khiếu nại trong trường hợp người dân cho rằng số tiền phải trả không chính xác.

Đồng thời, việc tổ chức thu giá dịch vụ cần bảo đảm khả năng tiếp cận đối với mọi nhóm dân cư. Những hộ gia đình không có điện thoại thông minh, người cao tuổi hoặc người khuyết tật vẫn phải được tiếp cận thông tin và có phương thức thanh toán thuận tiện.

“

Chỉ nên chuyển sang cơ chế thu giá dịch vụ theo lượng rác đã phân loại khi có phương thức đo lường đủ tin cậy và hệ thống thu gom tương ứng. Không thể yêu cầu người dân trả thêm tiền cho một dịch vụ mà trên thực tế họ chưa được thụ hưởng đầy đủ.

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt

Bảo đảm việc phân loại chất thải tại nguồn được duy trì bền vững

Đối với chất thải thực phẩm, khoản 1 Điều 78 của dự thảo đã xác định các phương thức ưu tiên xử lý, gồm sản xuất phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc thu hồi năng lượng. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, nếu chất thải thực phẩm vẫn được thu gom chung tuyến với các loại rác còn lại thì mục tiêu giảm khối lượng rác phải vận chuyển và chôn lấp sẽ khó đạt được.

Do đó, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành hướng dẫn kỹ thuật, đồng thời tạo điều kiện để địa phương tổ chức các mô hình thu gom, xử lý riêng tại chợ, bếp ăn tập thể, trường học và khu dân cư có đủ điều kiện. Việc triển khai cần căn cứ vào đặc điểm từng địa bàn. Tại những nơi mật độ dân cư quá cao, thiếu mặt bằng, không nên áp đặt xử lý tại chỗ bằng mọi giá, bởi có thể phát sinh mùi, nước rỉ rác và các chi phí mới. Theo đại biểu, chỉ nên nhân rộng các mô hình khi lợi ích từ việc giảm lượng rác phải vận chuyển, xử lý đủ bù đắp chi phí vận hành, đồng thời sản phẩm sau xử lý bảo đảm an toàn.

Nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện các Điều 75 đến 79 của dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng, phân loại rác phải đi cùng dịch vụ thu gom, xử lý có thể kiểm chứng; phân cấp cho xã, phường phải đi cùng cơ chế điều phối của thành phố đối với các tuyến thu gom và cơ sở xử lý dùng chung. Trách nhiệm của hộ dân, đơn vị cung cấp dịch vụ và chính quyền cần được xác định đúng theo từng khâu mà mỗi chủ thể có khả năng kiểm soát.

"Khi người dân đã phân loại rác, họ phải thấy rác được thu gom riêng. Khi người dân trả tiền dịch vụ, họ phải biết khoản tiền đó chi trả cho phần việc gì. Đây là những điều kiện thiết yếu để tạo niềm tin, nâng cao hiệu quả thực thi chính sách và bảo đảm việc phân loại chất thải tại nguồn được duy trì bền vững", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.