Phân cấp ngân sách phải rõ thẩm quyền, nguồn lực và trách nhiệm

Phải xác định được một đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng

Thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội), ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Theo đại biểu, việc tích hợp các quy định về ngân sách và đầu tư công là hướng đi phù hợp, có thể khắc phục sự phân tách giữa quy trình quyết định nguồn vốn và quy trình quyết định đầu tư.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần đánh giá dự thảo từ một thay đổi rất căn bản hiện nay, đó là việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp. Do đó, các nhiệm vụ phải được phân định lại, cùng với thẩm quyền, nhân lực và nguồn lực thực hiện.

Đáng chú ý, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đặc biệt quan tâm đến yêu cầu khi một nhiệm vụ được chuyển giao hoặc liên quan đến nhiều cơ quan, phải xác định được một đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng. Không thể để nhiều cơ quan cùng có trách nhiệm nhưng khi phát sinh vướng mắc lại không xác định được cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết dứt điểm.

Từ góc nhìn này, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt tập trung góp ý bốn vấn đề. Trước hết, về phân cấp nhiệm vụ và bảo đảm nguồn lực cho chính quyền cấp xã, tại khoản 3 Điều 10 và Điều 41 dự thảo giao HĐND cấp tỉnh quyết định phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm nguồn lực cho cấp xã.

Về nội dung này, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng đây là quy định hợp lý, nhưng cần làm rõ hơn cơ chế thực hiện, nhất là đối với những nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện nay chuyển về cấp xã. Trong mô hình cũ, cấp huyện có cơ quan tài chính và bộ máy chuyên môn để tổng hợp, cân đối, điều phối nguồn lực giữa các xã. Khi bỏ cấp huyện, chức năng điều phối này phải được tổ chức lại. Nếu không xác định rõ, có thể xảy ra tình trạng cấp xã được giao nhiệm vụ nhưng thiếu kinh phí, còn cấp tỉnh nắm nguồn lực nhưng chưa có cơ chế giải quyết kịp thời những vướng mắc phát sinh ở cơ sở.

Đối với Hà Nội, nhu cầu quản lý đô thị, duy tu hạ tầng, vệ sinh môi trường và cung cấp dịch vụ công rất khác nhau giữa các phường trung tâm, khu vực đang đô thị hóa và các xã ngoại thành. Vì vậy, nếu việc phân bổ ngân sách chỉ căn cứ vào định mức bình quân mà chưa phản ánh khối lượng nhiệm vụ thì có thể dẫn đến mất cân đối trong thực hiện.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 3 Điều 10 và khoản 1 Điều 41 nguyên tắc: khi phân cấp hoặc chuyển giao nhiệm vụ chi, phải xác định đồng thời nguồn kinh phí, thẩm quyền thực hiện và cơ quan chịu trách nhiệm.

Trong đó, UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm tổ chức điều phối và bảo đảm nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ đã phân cấp theo quyết định của HĐND; UBND cấp xã chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện trong phạm vi thẩm quyền và nguồn lực được giao. Đối với nhiệm vụ vượt quá khả năng cân đối hoặc thẩm quyền xử lý của cấp xã, phải có đầu mối cấp tỉnh tiếp nhận, xem xét, quyết định hoặc trình cấp có thẩm quyền giải quyết; không để cấp xã phải tự tìm kiếm sự thống nhất giữa nhiều sở, ngành.

Vướng mắc vượt thẩm quyền phải có nơi giải quyết

Liên quan đến xác định đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng đối với các dự án đầu tư công, nhất là dự án liên xã, liên phường, theo khoản 7 Điều 75, dự thảo cho phép UBND cấp xã quyết định chủ trương đầu tư một số dự án nhóm B, kể cả dự án thực hiện trên địa bàn từ hai đơn vị hành chính cấp xã trở lên khi được Chủ tịch UBND cấp tỉnh giao. ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đồng tình với việc phân cấp này. Tuy nhiên, theo đại biểu, đối với một dự án liên xã, liên phường, việc giao thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư mới chỉ giải quyết được một phần vấn đề.

"Cần làm rõ ai chịu trách nhiệm điều phối khi các địa phương không thống nhất; ai xử lý vướng mắc về nguồn vốn, tiến độ, giải phóng mặt bằng; ai chịu trách nhiệm cuối cùng khi công trình kéo dài hoặc không đạt mục tiêu?", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt đặt câu hỏi.

Đại biểu dẫn chứng, một tuyến đường hoặc công trình thoát nước đi qua nhiều phường. Nếu một phường được giao chủ trì nhưng việc triển khai còn phụ thuộc vào phường khác, thì phải có cơ chế phối hợp và giải quyết vướng mắc rõ ràng. Nếu không, việc bỏ cấp huyện có thể làm giảm một đầu mối hành chính nhưng lại phát sinh nhiều khâu phối hợp ngang giữa các xã, phường.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 7 Điều 75 nguyên tắc: Đối với dự án đầu tư công thực hiện trên địa bàn từ hai đơn vị hành chính cấp xã trở lên, quyết định giao nhiệm vụ phải xác định rõ một cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, trách nhiệm bố trí và quản lý nguồn vốn, cơ chế giải quyết vướng mắc và đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện.

Đối với những vấn đề vượt quá thẩm quyền của cấp xã hoặc phát sinh bất đồng giữa các địa phương, UBND cấp tỉnh phải là đầu mối chịu trách nhiệm điều phối, giải quyết hoặc trình cấp có thẩm quyền quyết định.

Ở cấp dự án, người quyết định đầu tư chịu trách nhiệm về hiệu quả đầu tư theo khoản 6 Điều 81; chủ đầu tư chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện theo nhiệm vụ được giao. Đại biểu cho rằng cần phân biệt rõ các trách nhiệm này với trách nhiệm điều phối của cấp tỉnh, tránh tình trạng nhiều chủ thể cùng chịu trách nhiệm chung nhưng không có người phải giải trình về kết quả cuối cùng.

"Không cần lập thêm một cơ quan hay thủ tục mới. Điều quan trọng là quy định ngay từ khi giao nhiệm vụ, đó là một việc có một đầu mối chủ trì; trách nhiệm phối hợp phải rõ; vướng mắc vượt thẩm quyền phải có nơi giải quyết; kết quả cuối cùng phải có chủ thể chịu trách nhiệm", ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh.

Bảo đảm quyền giám sát của HĐND trong điều hành ngân sách hai cấp

Về bảo đảm quyền giám sát của HĐND trong điều hành ngân sách hai cấp, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho biết, Điều 69 dự thảo cho phép UBND các cấp chủ động phân bổ, sử dụng nguồn tăng thu trong năm. Điều 86 quy định việc xử lý và chuyển nguồn ngân sách cuối năm.

Đại biểu tán thành việc tăng tính chủ động trong điều hành, nhưng nhấn mạnh quyền chủ động càng lớn thì trách nhiệm giải trình càng phải cụ thể. Đặc biệt, khi cấp xã tiếp nhận thêm nhiều nhiệm vụ ngân sách và đầu tư công, HĐND cấp xã phải có đủ thông tin để giám sát quá trình thực hiện, chứ không chỉ xem xét kết quả khi quyết toán.

Đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin về các khoản phân bổ bổ sung, chuyển nguồn, thay đổi danh mục dự án và tiến độ giải ngân. Các thông tin này cần được tích hợp vào báo cáo ngân sách định kỳ, không phát sinh thêm thủ tục không cần thiết.

Đồng thời, phải xác định cơ quan chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác và kịp thời của dữ liệu. Cơ quan nào quyết định điều chỉnh, phân bổ hoặc chuyển nguồn thì phải chịu trách nhiệm giải trình về quyết định đó. Khi có kiến nghị của HĐND hoặc phản ánh về việc sử dụng ngân sách, phải xác định rõ cơ quan tiếp nhận, thời hạn xử lý và trách nhiệm trả lời. Đại biểu cũng lưu ý không để việc phối hợp giữa các cơ quan trở thành lý do kéo dài việc giải quyết.

Đối với cơ chế phân chia nguồn thu và bảo đảm khả năng cân đối ngân sách Thủ đô, ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh, khoản 3 Điều 36 dự thảo quy định việc xác định và điều chỉnh tỷ lệ phân chia nguồn thu giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Đại biểu đồng tình với nguyên tắc bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và điều tiết nguồn lực giữa các địa phương. Tuy nhiên, trong mô hình chính quyền hai cấp, ngân sách thành phố Hà Nội vừa phải thực hiện các nhiệm vụ phát triển lớn của Thủ đô, vừa trực tiếp phân cấp và hỗ trợ nguồn lực cho các xã, phường, không còn cấp huyện làm trung gian.

Vì vậy, khi điều chỉnh tỷ lệ phân chia các khoản thu từ năm 2027, cần đánh giá đầy đủ tác động đến khả năng cân đối của ngân sách Thành phố, bao gồm các nhiệm vụ đã phân cấp cho cấp xã và các cam kết đầu tư trung hạn. Đặc biệt, Hà Nội đang có nhu cầu nguồn lực lớn để triển khai các dự án đường sắt đô thị, kế hoạch đầu tư công năm 2027 và giai đoạn 2026–2030.

Đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 3 Điều 36 nguyên tắc đánh giá tác động của việc điều chỉnh tỷ lệ phân chia nguồn thu đối với các nhiệm vụ chi được phân cấp và các nghĩa vụ đầu tư trung hạn đã được quyết định. Trường hợp việc điều chỉnh ảnh hưởng lớn đến khả năng cân đối ngân sách địa phương, Chính phủ cần trình Quốc hội phương án chuyển tiếp hoặc giải pháp bảo đảm nguồn lực phù hợp. Đồng thời, cần bảo đảm thống nhất với cơ chế tài chính, ngân sách đặc thù tại Điều 21 Luật Thủ đô và khoản 3 Điều 101 của dự thảo.

Phải rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt cho rằng khi hoàn thiện Luật lần này, cần đặc biệt chú trọng yêu cầu phân định trách nhiệm trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo đại biểu, phân cấp phải rõ việc, rõ quyền, rõ nguồn lực và đặc biệt phải rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng. Cấp tỉnh phải thực hiện tốt trách nhiệm điều phối và bảo đảm nguồn lực; cấp xã phải có đủ thẩm quyền và điều kiện tổ chức thực hiện; cơ quan quyết định đầu tư phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình; Hội đồng nhân dân phải có đầy đủ thông tin để thực hiện quyền quyết định và giám sát.

Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo tập trung hoàn thiện Điều 10, Điều 41, Điều 75 và các quy định liên quan theo hướng đó. Có như vậy, việc hợp nhất hai luật mới thực sự góp phần đơn giản hóa thủ tục, sử dụng ngân sách hiệu quả và đáp ứng yêu cầu vận hành của chính quyền địa phương hai cấp.