Ninh Bình tìm cách nâng giá trị ngành ngao

Hình thành nền tảng chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng sản phẩm

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Ninh Bình có khoảng 90 km bờ biển, với hệ thống cửa sông, bãi triều và diện tích đất ngập nước ven biển rộng lớn, tạo điều kiện thuận lợi phát triển nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nhuyễn thể hai mảnh vỏ. Trong đó, ngao là đối tượng nuôi chủ lực, có lợi thế về điều kiện tự nhiên, kinh nghiệm sản xuất và khả năng kết nối với các cơ sở chế biến, tiêu thụ.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, hiện toàn tỉnh có khoảng 3.415 ha nuôi ngao, tập trung tại ba vùng sản xuất hàng hóa gồm Giao Minh, Giao Hòa, Giao Phúc với 1.831 ha; Rạng Đông 284 ha; Kim Đông, Bình Minh, Cồn Thoi 1.300 ha. Đối tượng nuôi chủ yếu là ngao Bến Tre (Meretrix lyrata), chiếm khoảng 85%; ngao dầu bản địa và các đối tượng khác chiếm 15%.

Một trong những kết quả nổi bật của ngành hàng ngao Ninh Bình là từng bước làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo. Nếu trước năm 2007, nguồn giống chủ yếu phụ thuộc vào tự nhiên, sản lượng và chất lượng chưa ổn định thì đến nay, các cơ sở sản xuất giống trên địa bàn đã chủ động hơn về nguồn cung. Năm 2025, sản lượng ngao giống đạt hơn 119 tỷ con; năm 2026 ước đạt 117 tỷ con. Đây là nền tảng quan trọng giúp chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ nuôi thương phẩm trong tỉnh và cung cấp cho các địa phương lân cận.

Cùng với phát triển sản xuất giống, tỉnh quan tâm ứng dụng tiến bộ kỹ thuật trong nuôi thương phẩm, kiểm soát môi trường và an toàn thực phẩm. Ba vùng nuôi ngao đã được phân loại phục vụ quản lý điều kiện thu hoạch và cung cấp nguyên liệu chế biến xuất khẩu, trong đó vùng Kim Sơn xếp loại C, vùng Giao Thủy và Nghĩa Hưng xếp loại B. Một số hướng nghiên cứu, ứng dụng như chọn lọc giống, phát triển giống có kích cỡ lớn, nuôi ngao trong ao và sản xuất vi tảo phục vụ ương giống cũng đang được quan tâm triển khai.

Đáng chú ý, chuỗi liên kết giữa người nuôi, tổ hợp tác, doanh nghiệp thu mua và cơ sở chế biến từng bước được hình thành. Công ty TNHH Thủy sản Lenger Việt Nam là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu tham gia phát triển chuỗi giá trị ngao tại địa phương thông qua đầu tư nhà máy chế biến phục vụ xuất khẩu. Sản phẩm “Nghêu sạch Lenger” đạt chứng nhận OCOP 4 sao của tỉnh.

Mô hình liên kết giữa doanh nghiệp Lenger và các hộ nuôi tại khu vực Nam Điền, huyện Nghĩa Hưng trước đây, với quy mô được báo cáo khoảng 500 ha, đã góp phần thúc đẩy tổ chức sản xuất theo yêu cầu của doanh nghiệp và tiêu chuẩn thị trường. Vùng nuôi này đã đạt chứng nhận ASC và ASC/CoC, liên quan đến nuôi trồng thủy sản có trách nhiệm và chuỗi hành trình sản phẩm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp tư nhân Cửu Dung đã phát triển các khâu từ sản xuất giống, nuôi thương phẩm đến làm sạch ngao; phối hợp với Hiệp hội nuôi nhuyễn thể Giao Xuân xây dựng thương hiệu “Ngao sạch Giao Thủy”. Sự tham gia của các doanh nghiệp chế biến, thu mua đã góp phần thúc đẩy chuyển dịch từ tiêu thụ nguyên liệu thô sang sản phẩm được làm sạch, sơ chế và chế biến theo yêu cầu thị trường.

Tuy nhiên, chuỗi giá trị ngao vẫn còn những điểm nghẽn cần tháo gỡ. Hạ tầng vùng nuôi, quan trắc môi trường và tổ chức thu hoạch chưa đồng bộ; chất lượng con giống, mật độ nuôi và hiệu quả sản xuất ở một số khu vực chưa ổn định. Biến đổi khí hậu, bồi lắng bãi triều và biến động môi trường có thể khiến thời gian nuôi kéo dài từ khoảng 24 tháng lên 36–38 tháng, làm tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư. Liên kết giữa người nuôi và doanh nghiệp chưa thực sự bền vững; dữ liệu sản xuất còn phân tán, việc ứng dụng công nghệ số, truy xuất nguồn gốc và chế biến sâu chưa tương xứng với tiềm năng.

Lấy công nghệ làm động lực phát triển bền vững

Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Ninh Bình cho biết, tỉnh xác định phát triển chuỗi giá trị ngao trong thời gian tới phải chuyển mạnh từ tăng sản lượng sang nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Trong đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được triển khai xuyên suốt từ sản xuất giống, nuôi thương phẩm đến thu hoạch, chế biến và tiêu thụ.

Trọng tâm trước hết là nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao các quy trình sản xuất giống, nuôi thương phẩm phù hợp với điều kiện sinh thái từng vùng; nâng cao chất lượng con giống, quản lý mật độ nuôi, cải thiện môi trường và giảm thiểu rủi ro. Khuyến khích doanh nghiệp phối hợp với các viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan chuyên môn triển khai mô hình ứng dụng công nghệ, ưu tiên những giải pháp có khả năng nâng cao tỷ lệ sống, rút ngắn thời gian nuôi, giảm chi phí và cải thiện chất lượng sản phẩm.

Cùng với đó, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc. Tỉnh cần từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về vùng nuôi, cơ sở sản xuất giống, doanh nghiệp thu mua và chế biến; ứng dụng công nghệ số trong theo dõi môi trường, cảnh báo rủi ro, quản lý lịch sử nuôi và giám sát thu hoạch. Việc áp dụng nhật ký sản xuất điện tử, mã định danh vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, bảo đảm người nuôi và doanh nghiệp có thể tiếp cận, sử dụng hiệu quả.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là củng cố liên kết chuỗi, lấy doanh nghiệp chế biến làm đầu mối tổ chức sản xuất và kết nối thị trường. Khuyến khích hình thành các tổ hợp tác, hợp tác xã và vùng nuôi tập trung gắn với hợp đồng tiêu thụ; tăng cường hướng dẫn người nuôi tuân thủ quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm và yêu cầu môi trường. Đồng thời, xây dựng cơ chế hợp tác minh bạch, hài hòa lợi ích và chia sẻ rủi ro giữa người nuôi với doanh nghiệp, tạo sự ổn định cho vùng nguyên liệu.

Đặc biệt, cần khuyến khích đổi mới dây chuyền sơ chế, làm sạch, bảo quản và chế biến ngao; đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu và tận dụng hiệu quả nguồn nguyên liệu. Việc phát triển thương hiệu, hoàn thiện bao bì, tiêu chuẩn chất lượng, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc phải gắn với yêu cầu thực tế của từng thị trường nhập khẩu. Hoạt động xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu cần được đẩy mạnh, hướng tới những thị trường có giá trị cao, đồng thời bảo đảm khả năng đáp ứng ổn định về sản lượng, chất lượng và thời gian giao hàng.

Để thực hiện hiệu quả các định hướng trên, cần ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng thiết yếu cho vùng sản xuất giống, vùng nuôi tập trung, quan trắc môi trường và kiểm soát an toàn thực phẩm; lồng ghép các chương trình hỗ trợ phát triển thủy sản, khuyến khích huy động nguồn lực xã hội và đầu tư của doanh nghiệp. Việc lựa chọn, nhân rộng các mô hình khoa học, công nghệ phải căn cứ vào hiệu quả kinh tế, khả năng ứng dụng thực tế và yêu cầu bảo vệ môi trường.