Năng lực cấp xã - mắt xích quan trọng của chính quyền địa phương 2 cấpBài 4: Năm cán bộ cơ sở 2026 - lời giải “then chốt của then chốt”
Nếu thể chế là khuôn khổ, nguồn lực là điều kiện và cơ chế là động lực, thì đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã chính là nhân tố quyết định biến chủ trương thành kết quả thực tiễn. Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều vấn đề đặt ra cuối cùng đều quy về con người. Bởi vậy, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở đủ năng lực, bản lĩnh và tinh thần phục vụ nhân dân đang trở thành yêu cầu cấp thiết, quyết định thành công của mô hình mới.
Cán bộ, công chức - then chốt của vận hành mô hình mới
Năng lực quyết định, giám sát, phản hồi, tổ chức thực thi và huy động nguồn lực của chính quyền cấp xã sau gần một năm vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp có nhiều điểm nghẽn. Tuy nhiên, nhìn sâu hơn, hầu hết những điểm nghẽn đó đều có điểm chung mang tính quyết định là yếu tố con người.
Thực tiễn cho thấy, cùng một cơ chế, chính sách nhưng có địa phương giải quyết công việc thông suốt, chủ động tháo gỡ khó khăn ngay từ cơ sở; trong khi ở nơi khác vẫn xuất hiện tình trạng hồ sơ chậm xử lý, lúng túng trong xác định thẩm quyền hoặc phải xin ý kiến nhiều cấp. Điều đó cho thấy năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức đang trở thành yếu tố quyết định chất lượng vận hành của mô hình mới.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, ở nhiều địa phương quy mô dân số, diện tích nhiều xã, phường tăng lên gấp nhiều lần trước đây. Sau khi không tổ chức cấp huyện, số lượng đầu mối cấp tỉnh phải quản lý cũng tăng lên rất nhiều, như: Thành phố Hồ Chí Minh là 168 xã phường, Thanh Hóa 166 xã, phường, Gia Lai 135 xã phường... Địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, số lượng công việc phát sinh lớn hơn nhưng biên chế không tăng tương ứng. Đối với HĐND cấp xã, số lượng đại biểu chuyên trách ít (bình quân 3/xã, phường), số đại biểu HĐND cũng không nhiều.
Đối với UBND, so với xã cũ tăng lên nhưng với quy mô tăng thì số lượng, chất lượng và cơ cấu tổ chức phòng, ban còn ít so với khối lượng nhiệm vụ tăng lên sau khi không tổ chức cấp huyện. Bên cạnh đó, nhiều lĩnh vực hoàn toàn mới được giao cho cấp xã như đầu tư công, tài chính - ngân sách, tổ chức bộ máy, chuyển đổi số, quản lý dữ liệu... đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức phải nhanh chóng thích ứng với yêu cầu quản trị mới.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc, đại biểu HĐND xã Xuân Lộc (Hà Tĩnh), khó khăn lớn nhất hiện nay là năng lực thực thi chưa theo kịp yêu cầu mới. “Có những địa phương được giao thêm thẩm quyền nhưng thiếu cán bộ có chuyên môn để tham mưu; có nơi đủ người nhưng lại thiếu kỹ năng quản trị, điều hành trong bối cảnh địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc lớn hơn. Nói cách khác, nhiều điểm nghẽn cuối cùng đều quy về con người”, bà Ngọc nhận định.
Thực trạng này cũng được phản ánh trong báo cáo tổng kết nhiệm kỳ của nhiều địa phương. Chất lượng cán bộ, công chức cấp xã chưa đồng đều giữa các vùng miền; tình trạng thiếu nhân lực chuyên sâu ở các lĩnh vực đất đai, xây dựng, công nghệ thông tin, tài chính - ngân sách vẫn diễn ra. Một bộ phận cán bộ từ cấp huyện về xã còn mang nặng tư duy quản lý hành chính; trong khi một số cán bộ cơ sở vẫn quen với cách làm việc thụ động, trông chờ chỉ đạo. Khoảng cách giữa yêu cầu của mô hình mới và năng lực thực tế của đội ngũ cán bộ vì thế đang trở thành thách thức lớn đối với nhiều địa phương.
Từ quản lý hành chính sang quản trị phục vụ
Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 11 khóa XIII, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu tổ chức chính quyền cấp xã theo hướng “không hành chính hóa hoạt động, hướng mạnh về địa bàn dân cư, gần dân, sát dân, phục vụ nhân dân theo tinh thần dân làm gốc”. Đây không chỉ là định hướng về tổ chức bộ máy, mà còn là yêu cầu đổi mới căn bản đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã.
Theo đó, trọng tâm của Năm cán bộ cơ sở 2026 không phải đơn thuần là bổ sung biên chế mà là nâng cao chất lượng đội ngũ. Trước hết, cần hoàn thiện Đề án vị trí việc làm, xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, tiêu chuẩn năng lực đối với từng vị trí công tác. Cùng với trình độ chuyên môn, cần coi trọng các kỹ năng quản trị địa phương, kỹ năng số, kỹ năng dân vận, đối thoại và giải quyết tình huống phát sinh từ thực tiễn cơ sở.
Ông Trương Công Nam - đại biểu HĐND xã Ea Krêl (Gia Lai) cho rằng: “Trong mô hình mới, cán bộ cấp xã không chỉ cần giỏi chuyên môn mà phải biết lắng nghe dân, đối thoại với dân và giải quyết công việc trên tinh thần phục vụ. Người dân hài lòng chính là thước đo chính xác nhất đối với năng lực của chính quyền cơ sở”.
Cùng với đào tạo, bồi dưỡng, cần tiếp tục thực hiện luân chuyển, điều động cán bộ theo hướng tăng cường nguồn nhân lực chất lượng cao cho cơ sở; xây dựng cơ chế đánh giá dựa trên sản phẩm đầu ra, tiến độ xử lý công việc và mức độ hài lòng của người dân. Đồng thời, quan tâm hơn đến chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc, tạo động lực để cán bộ yên tâm cống hiến, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, địa bàn khó khăn.
Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII đã khẳng định cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng. Trong bối cảnh hiện nay, nhận định đó càng cho thấy giá trị thời sự sâu sắc. Muốn mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, trước hết phải xây dựng được đội ngũ cán bộ cơ sở đủ tâm, đủ tầm và đủ năng lực thực thi. Khi con người được đặt đúng vị trí trung tâm của cải cách, những điểm nghẽn về thể chế, nguồn lực hay tổ chức thực hiện sẽ từng bước được tháo gỡ.
Năm 2026 được xác định là “Năm cán bộ cơ sở” không chỉ là một thông điệp chính trị mà phải trở thành hành động cụ thể trong từng chủ trương, chính sách và quyết định của mỗi địa phương. Bởi suy cho cùng, thành công của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp sẽ được quyết định bởi chất lượng đội ngũ cán bộ ở cấp gần dân nhất. Khi cấp xã mạnh lên từ con người, mục tiêu xây dựng chính quyền gần dân, sát dân, phục vụ nhân dân mới thực sự trở thành hiện thực.
