Năng lực cấp xã - mắt xích quan trọng của chính quyền địa phương 2 cấpBài 3: Cấp xã ba mạnh - “chìa khóa” mở cánh cửa năng lực

Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế

Nhìn từ những khó khăn sau gần một năm vận hành, có thể thấy năng lực của chính quyền cấp xã không chỉ phụ thuộc vào đội ngũ cán bộ mà trước hết phụ thuộc vào thể chế. Muốn xây dựng cấp xã mạnh về quyết định, giám sát - phản hồi và huy động nguồn lực, điều kiện tiên quyết là phải tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn về phân cấp, phân quyền.

Đối với năng lực quyết định, điều quan trọng nhất là phải xác định rõ việc gì thuộc thẩm quyền của cấp xã thì giao cho cấp xã quyết và chịu trách nhiệm. Thực tế hiện nay vẫn còn tình trạng một số lĩnh vực đã được phân cấp nhưng địa phương phải xin ý kiến nhiều cấp trước khi thực hiện, làm giảm tính chủ động và kéo dài thời gian xử lý công việc. Vì vậy, cần tiếp tục rà soát các quy định liên quan đến đầu tư công, ngân sách, đất đai, xây dựng, tổ chức bộ máy để xác lập rõ danh mục những nội dung HĐND, UBND cấp xã được toàn quyền quyết định, hạn chế tối đa cơ chế "xin - cho".

Đối với năng lực giám sát, phản hồi, vấn đề đặt ra không chỉ là tăng số cuộc giám sát mà phải xây dựng được cơ chế tiếp nhận và phản hồi thông tin từ cơ sở kịp thời. Theo nhiều kiến nghị trong báo cáo tổng kết nhiệm kỳ, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về hoạt động của HĐND, Thường trực HĐND và các ban HĐND cấp xã; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để kết nối dữ liệu, theo dõi việc giải quyết kiến nghị cử tri, đơn thư và kết luận sau giám sát. Khi thông tin từ người dân được phản ánh đầy đủ, chính xác và xử lý nhanh chóng, cấp xã mới thực sự trở thành "tai mắt" của cấp tỉnh trong quản trị địa phương.

Đối với năng lực huy động nguồn lực, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là cơ chế để người dân tham gia và đồng hành với chính quyền. Thực tiễn cho thấy, nơi nào thực hiện tốt dân chủ ở cơ sở, công khai minh bạch các chủ trương, dự án và các khoản huy động thì nơi đó tạo được sự đồng thuận và huy động hiệu quả nguồn lực trong dân. Vì vậy, cùng với nguồn lực từ ngân sách nhà nước, cần hoàn thiện cơ chế để người dân được biết, được bàn, được giám sát và được thụ hưởng thành quả phát triển. Khi niềm tin được củng cố, nguồn lực xã hội sẽ trở thành động lực quan trọng giúp chính quyền cấp xã thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao.

Ông Hoàng Văn Hà, Phó Chủ tịch HĐND xã Cổ Đạm (Hà Tĩnh) cho rằng: “Điều địa phương cần hiện là giao rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế thực hiện. Khi quyền hạn rõ ràng, thông tin thông suốt và nguồn lực được khơi thông thì cấp xã mới phát huy đầy đủ vai trò là trung tâm tổ chức thực hiện ở cơ sở”.

Cần cơ chế để người dân tham gia thực chất

Nếu năng lực quyết định là điều kiện để chính quyền cấp xã chủ động hành động thì năng lực giám sát, phản hồi và huy động nguồn lực lại quyết định chất lượng quản trị ở cơ sở. Thực tiễn cho thấy, nơi nào người dân được tham gia thực chất vào quá trình quản lý nhà nước, nơi đó các quyết sách nhận được sự đồng thuận cao, việc tổ chức thực hiện cũng thuận lợi hơn.

Vì vậy, xây dựng cấp xã mạnh về giám sát và phản hồi trước hết phải bắt đầu từ việc mở rộng các kênh để người dân tham gia góp ý, giám sát và phản biện đối với những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh. Không chỉ thông qua TXCT hay hội nghị Nhân dân, các địa phương cần phát huy hiệu quả các nền tảng số, ứng dụng phản ánh hiện trường, đối thoại trực tuyến để người dân có thể tham gia quản lý nhà nước mọi lúc, mọi nơi. Mỗi phản ánh của người dân cần được xem là một nguồn dữ liệu quản trị quan trọng, giúp chính quyền phát hiện sớm vấn đề và xử lý ngay từ cơ sở.

Một yêu cầu quan trọng khác là khơi thông nguồn lực trong dân. Thực tế cho thấy, nhiều địa phương vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách cấp trên trong khi nguồn lực xã hội còn rất lớn nhưng chưa được khai thác hiệu quả. Nguyên nhân không hẳn do người dân thiếu điều kiện đóng góp mà chủ yếu do thiếu cơ chế để người dân tham gia từ đầu vào quá trình xây dựng và thực hiện các chủ trương phát triển ở địa phương.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào phân bổ nguồn lực công, chính quyền cấp xã cần chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo, tạo điều kiện để người dân cùng tham gia bàn bạc, quyết định, giám sát và thụ hưởng thành quả phát triển theo đúng tinh thần Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Khi người dân thực sự được biết, được bàn, được làm, được kiểm tra, được giám sát và được hưởng lợi, niềm tin xã hội sẽ được củng cố, từ đó chuyển hóa nguồn lực trong dân thành động lực phát triển.

Ông Ngô Đức Thái - cử tri xã Hưng Nguyên (Nghệ An) cho rằng, xây dựng chính quyền cấp xã mạnh không chỉ là nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ mà quan trọng hơn là tạo được cơ chế để người dân tham gia thực chất vào quá trình quản lý nhà nước ở cơ sở. “Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể tham gia quản trị địa phương. Khi người dân được cung cấp đầy đủ thông tin, được góp ý, giám sát và phản biện đối với các quyết sách liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh thì chính quyền sẽ có thêm nguồn thông tin sát thực tiễn, đồng thời tạo được sự đồng thuận cao trong tổ chức thực hiện.

Đây cũng là cách phát huy dân chủ ở cơ sở, nâng cao chất lượng giám sát và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho phát triển địa phương - nền tảng xây dựng chính quyền cấp xã mạnh về giám sát, phản hồi và huy động nguồn lực trong giai đoạn mới.