Nâng cao hiệu quả quản lý rác thải nhựa đại dương

Mỗi năm có tới hơn 700 nghìn tấn rác thải nhựa xả thẳng ra sông, biển, đại dương

Rác thải nhựa đại dương đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng toàn cầu. Việt Nam, với hơn 3.260 km đường bờ biển, nhiều lưu vực sông lớn đổ ra biển, là quốc gia chịu ảnh hưởng trực tiếp từ ô nhiễm nhựa biển. Ảnh hưởng này không chỉ tác động đến hệ sinh thái biển mà còn tới nguồn lợi thủy sản, du lịch biển và sức khỏe con người.

Theo các báo cáo quốc tế (World Bank, UNDP), Việt Nam phát sinh khoảng 1,8 - 3,1 triệu tấn rác thải nhựa mỗi năm, trong đó 280.000 - 730.000 tấn (khoảng 9 -12%) rò rỉ ra sông, biển và đại dương. Tỷ lệ thu gom và tái chế hiện tương đối thấp, chỉ đạt khoảng 30 - 33%, chủ yếu nhờ các hoạt động thuộc khu vực phi chính thức.

Theo khảo sát của Tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên (WWF) tại Việt Nam (2023) ở các tỉnh ven biển, mỗi năm có khoảng 3.800 tấn nhựa từ tàu cá, nuôi trồng và khai thác thủy sản bị thải thẳng ra biển.

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực nhằm quản lý rác thải nhựa đại dương tại Việt Nam nhưng công tác này vẫn gặp nhiều thách thức. Cơ sở dữ liệu, giám sát còn thiếu đồng bộ; chưa có hệ thống thống kê quốc gia thống nhất cho rác thải nhựa đại dương, dẫn đến khó khăn trong theo dõi tiến độ thực hiện kế hoạch; thiếu quy chuẩn kỹ thuật cụ thể để giám sát, phân loại và báo cáo về chất thải nhựa ven biển và biển khơi.

Nguồn lực hạn chế do kinh phí chủ yếu phụ thuộc dự án viện trợ quốc tế, chưa tạo được nguồn bền vững từ ngân sách nhà nước. Thiếu lực lượng chuyên ngành để thanh tra, giám sát môi trường biển thường xuyên.

Công nghệ thu gom, tái chế chưa đồng bộ. Các doanh nghiệp tham gia chuỗi kinh tế tuần hoàn nhựa còn ít; công nghệ tái chế nhựa biển vẫn chưa phổ biến; khó khăn trong thu gom rác nhựa tại vùng biển (tàu cá, lưới, ngư cụ bị mất, trôi dạt) do chi phí cao, logistics phức tạp.

Nhận thức cộng đồng còn hạn chế, cụ thể là hành vi xả thải tại vùng ven biển, phân loại rác tại nguồn chưa được áp dụng rộng rãi; thiếu chế tài xử phạt vi phạm môi trường biển, hoặc việc xử lý vi phạm chưa thường xuyên, dẫn đến hiệu quả răn đe chưa cao.

Thời gian qua, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam (VASI) với vai trò đầu mối quản lý nhà nước trong nhiều nhiệm vụ liên quan đến rác thải nhựa đại dương đã tham mưu cho Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Tài nguyên và Môi trường) thực hiện Chương trình Hành động Quốc gia về quản lý rác thải nhựa đại dương đến năm 2030, theo Quyết định 1746/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 4/12/2019.

Trong Quyết định này, mục tiêu được đặt ra rất rõ ràng: giảm 50% lượng nhựa rò rỉ ra biển vào năm 2025; thu gom 50% ngư cụ đánh bắt bị bỏ, mất; loại bỏ túi nilon khó phân hủy tại 80% cơ sở du lịch ven biển...

VASI cũng tham gia quá trình đàm phán, xây dựng các văn kiện quốc tế như Hiệp định Toàn cầu về ô nhiễm nhựa (Global Plastics Treaty), góp phần đưa tiếng nói Việt Nam vào các cơ chế quốc tế.
VASI cũng đã tổ chức các trạm giám sát nhựa ven biển tại nhiều địa phương, tổng hợp số liệu để báo cáo quốc gia. Phối hợp với các tổ chức để triển khai sáng kiến “Fishing for Litter” (thu gom rác từ tàu cá), mô hình “Không rác nhựa trên biển”. Thực hiện nghiên cứu, điều tra rác thải trong trầm tích biển, hệ sinh vật - cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng để đánh giá tác động môi trường.
VASI đẩy mạnh nghiên cứu về dòng vận chuyển rác nhựa từ sông ra biển, bản đồ “điểm nóng” rác nhựa, sử dụng GIS, ảnh viễn thám để theo dõi. Hỗ trợ phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn: kết nối doanh nghiệp tái chế, vật liệu thay thế nhựa, thúc đẩy sản xuất nhựa thân thiện môi trường.

Phát triển công nghệ, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn

Để nâng cao hiệu quả quản lý rác thải nhựa đại dương và hiện thực hóa các mục tiêu của Kế hoạch hành động Quốc gia đến năm 2030, Cục Biển và Hải đảo Việt Nam đề xuất các giải pháp trọng tâm.

Hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế giám sát, trong đó, rà soát, cập nhật, ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật cho rác thải nhựa biển, bao gồm cả phân loại, kiểm kê, báo cáo. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về rác nhựa đại dương, sử dụng nền tảng số để thu thập, theo dõi định kỳ. Tăng cường thanh tra, kiểm tra, thành lập lực lượng chuyên ngành giám sát môi trường biển, xử lý nghiêm các vi phạm xả thải và hành vi xả ngư cụ.

Tăng cường nguồn lực và tài chính, đề xuất cơ chế tài chính bền vững: quỹ biển, quỹ môi trường, sử dụng nguồn thu phí (ví dụ: du lịch ven biển, cảng cá) để tài trợ thu gom, tái chế nhựa; khuyến khích hợp tác công-tư (PPP) trong phát triển cơ sở vật chất thu gom, tái chế nhựa biển; huy động viện trợ quốc tế, hợp tác song phương và đa phương để chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực.

Phát triển công nghệ và kinh tế tuần hoàn, thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn. Xây dựng chuỗi thu gom - tái chế - tái sử dụng, đặc biệt tại cảng cá, khu nuôi trồng thủy sản, đảo; hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh, vật liệu thay thế nhựa (nhựa phân hủy, sinh học); đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, hợp tác với viện, trường đại học để phát triển bản đồ điểm nóng rác, mô hình thu gom thông minh (drone, sensor, GIS...).

Tăng cường truyền thông, giáo dục và thay đổi hành vi, mở rộng các chiến dịch truyền thông. Kết hợp ngày Tuần lễ Biển - Hải đảo, Ngày Đại dương Thế giới, phong trào “Nói không với nhựa dùng một lần”; lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường biển, giảm thải nhựa vào chương trình giáo dục từ tiểu học đến đại học; triển khai sáng kiến cộng đồng như “Sáng kiến khởi nghiệp xanh”, phong trào 5R trong cộng đồng ven biển, doanh nghiệp du lịch biển.

Thúc đẩy hợp tác quốc tế, mở rộng quan hệ với các tổ chức quốc tế để tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, tài chính; tham gia và triển khai các dự án khu vực hoặc toàn cầu nhằm chia sẻ dữ liệu, công nghệ, mô hình thu gom rác thải.