Mỹ phát tín hiệu thỏa hiệp với Iran, nhưng còn 3 nút thắt lớn

Mỹ phát tín hiệu linh hoạt hơn về chương trình hạt nhân Iran

Trả lời hãng tin Reuters mới đây, Phó Tổng thống JD Vance vừa lên tiếng cho rằng Iran cần giảm đáng kể năng lực làm giàu uranium như một phần của thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột.

“Nếu không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao Iran lại cần nhiên liệu được làm giàu ở mức 60%?”, ông Vance đặt câu hỏi, đồng thời nhấn mạnh Iran không nên sản xuất uranium làm giàu ở mức cao nếu thực sự không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo các chuyên gia, cách diễn đạt mới nhất của Phó Tổng thống Mỹ có thể cho thấy Washington đang để ngỏ khả năng thỏa hiệp, thay vì tiếp tục yêu cầu Tehran từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium.

Uranium làm giàu có thể được sử dụng làm nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân. Khi đạt mức làm giàu cao hơn nhiều, vật liệu này cũng có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran từng làm giàu uranium lên mức 60%, thấp hơn mức khoảng 90% thường được coi là cấp độ làm giàu phù hợp để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Dù vậy, tín hiệu này xuất hiện trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn duy trì sức ép đối với Iran. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio khẳng định Tehran không thể sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi ông Trump cảnh báo cuộc chiến sẽ kết thúc theo “cách nhẹ nhàng hoặc cách không nhẹ nhàng”.

Iran nghi ngờ thiện chí đàm phán của Washington

Về phía Iran, Tổng thống Masoud Pezeshkian mới đây tuyên bố đàm phán với Mỹ là “vô ích”, đồng thời cáo buộc Washington sử dụng tiến trình thương lượng trong khi vẫn tìm cách lật đổ chính quyền Tehran.

“Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là mỗi khi chúng tôi ngồi vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức được áp đặt lên chúng tôi”, ông Pezeshkian phát biểu trong cuộc gặp với Ngoại trưởng Armenia, theo hãng thông tấn chính thức IRNA của Iran.

Nhà lãnh đạo Iran cho rằng Mỹ đã ba lần tấn công nước này sau các cuộc đàm phán, qua đó thể hiện mục tiêu không phải là đối thoại mà là lật đổ Iran.

Ông Pezeshkian cũng khẳng định Iran sẽ không chấp nhận đàm phán với một đối thủ mà Tehran cáo buộc liên tục sử dụng các biện pháp ám sát, trừng phạt, gây sức ép và đe dọa, đồng thời không thực hiện các cam kết.

Tuy nhiên, lập trường của Tehran chưa hoàn toàn đóng lại cánh cửa ngoại giao. Ngày 4/10, Ngoại trưởng Abbas Araghchi tuyên bố trước các đại sứ nước ngoài tại Tehran rằng chỉ những cuộc đàm phán dựa trên công lý và sự công bằng mới có thể chấm dứt xung đột.

Đề xuất của Iran: Ngừng bắn, dỡ phong tỏa và mở lại eo biển Hormuz

Theo Al Jazeera, đề xuất mới nhất của Iran được xây dựng trên cơ sở bản ghi nhớ thỏa thuận ngày 17/6 giữa hai nước, vốn từng giúp xoa dịu xung đột trong thời gian ngắn trước khi đổ vỡ.

Theo đó, giao tranh sẽ chấm dứt trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon. Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân, các biện pháp trừng phạt dầu mỏ và giải phóng tài sản Iran đang bị đóng băng. Eo biển Hormuz sẽ được mở lại sau 7 ngày, trước khi hai bên tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Đề xuất này đặt việc chấm dứt giao tranh và tháo gỡ các biện pháp gây sức ép kinh tế lên Iran ở giai đoạn đầu, trong khi vấn đề hạt nhân được đưa vào tiến trình thương lượng tiếp theo.

Theo các chuyên gia, phương án này có thể tạo điều kiện khôi phục hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11. Tuy nhiên, theo ông Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, Mỹ hiện tại có nguy cơ tập trung quá nhiều vào vấn đề làm giàu uranium mà chưa giải quyết những ưu tiên cốt lõi của Tehran.

“Đối với Iran, đó không phải là điểm bất đồng cốt lõi, mà là lệnh phong tỏa, việc dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt các cuộc xung đột trên khắp khu vực”.

Eo biển Hormuz tiếp tục là biến số quan trọng

Bên cạnh bất đồng ngoại giao, tình hình an ninh tại eo biển Hormuz tiếp tục ảnh hưởng trực tiếp đến triển vọng đạt được thỏa thuận.

Theo Bộ Ngoại giao Ấn Độ, hôm 6/10, 12 thành viên thủy thủ đoàn trên một tàu chở dầu treo cờ Panama đã bị thương do một vật thể chưa xác định khi tàu đi qua eo biển này. Dù hoạt động xuất khẩu dầu từ vùng Vịnh đã phục hồi đáng kể, các vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền vẫn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn của tuyến vận tải biển chiến lược.

Dữ liệu của công ty phân tích tình báo hàng hải Kpler cho thấy trong tháng 9, lưu lượng xuất khẩu dầu từ vùng Vịnh, không tính Iran, đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh. Tổng lượng xuất khẩu dầu thô từ khu vực Trung Đông rộng lớn hơn thậm chí vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng đó.

Sự phục hồi này có thể làm giảm sức ép buộc Washington phải nhanh chóng đạt được một thỏa thuận. Tuy nhiên, những vụ tấn công tiếp diễn đồng nghĩa với việc hoạt động hàng hải vẫn đối mặt nhiều rủi ro.

Theo ông Mabon, việc Mỹ dường như sẵn sàng linh hoạt hơn về vấn đề làm giàu uranium có thể phản ánh những bất định liên quan đến mức độ khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

“Nếu Mỹ tin tưởng rằng eo biển đã thực sự được mở lại một cách thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận cứng rắn hơn”, ông nhận định.

Triển vọng thỏa thuận vẫn phụ thuộc vào nhiều vấn đề

Nhìn chung, theo các chuyên gia, khoảng cách giữa Washington và Tehran không chỉ nằm ở mức độ làm giàu uranium, mà còn liên quan đến việc dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng, chấm dứt phong tỏa hàng hải và xử lý các điểm nóng xung đột trong khu vực.

Trong khi Mỹ muốn bảo đảm Iran không phát triển vũ khí hạt nhân, Tehran lại yêu cầu những cam kết rộng hơn về kinh tế và an ninh. Nếu các bên không giải quyết được đồng thời các vấn đề này, một thỏa thuận hạn chế chương trình hạt nhân khó có thể tự nó tạo nền tảng cho việc chấm dứt xung đột lâu dài.