Trung Đông đã thay đổi như thế nào sau 6 tháng xung đột?
6 tháng sau khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công nhằm vào Iran với mục tiêu làm thay đổi cục diện Trung Đông, khu vực đã có những chuyển biến sâu sắc.
Đã 6 tháng kể từ khi Mỹ và Israel phát động các cuộc không kích tấn công Iran với mục tiêu lâu nay là sử dụng sức mạnh quân sự để định hình lại Trung Đông, khu vực đã thay đổi đáng kể, nhưng không theo cách mà Washington và Tel Aviv mong muốn.
Iran vượt qua sức ép quân sự
Khi tiến hành cuộc tấn công ngày 28/2, Mỹ và Israel kỳ vọng có thể lật đổ giới lãnh đạo giáo sĩ của Iran và thay thế bằng một Chính phủ thân phương Tây.
Tuy nhiên, kết quả lại khác. Barbara Leaf, cựu Đại sứ Mỹ từng giữ chức Trợ lý Ngoại trưởng phụ trách khu vực Cận Đông dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden cho rằng, Iran hiện có một “chế độ cứng rắn và rất cực đoan”.
“Điều đó sẽ cực kỳ khó đối phó, ít nhất có thể nói như vậy”, bà Leaf nhận định.
Iran ngày càng tự tin trong những tháng qua rằng họ không chỉ có thể tồn tại, mà còn có thể giành chiến thắng và tái định hình cục diện khu vực.
Cựu Đại sứ Mỹ tại UAE Barbara Leaf
Trước khi xung đột nổ ra, Iran dường như ở vào một trong những thời điểm dễ bị tổn thương nhất. Đồng nội tệ mất giá mạnh, dẫn tới một trong những làn sóng biểu tình chống Chính phủ. Israel và Mỹ trước đó cũng đã tấn công các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào mùa hè năm trước. Các lực lượng vũ trang đồng minh của Tehran cũng chịu tổn thất trong những cuộc xung đột diễn ra sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 của Hamas từ Gaza.
Tuy nhiên, cục diện bắt đầu thay đổi ngay sau những đợt tấn công đầu tiên của Mỹ và Israel.
Các nhà lãnh đạo Iran nhanh chóng được thay thế, trong khi người dân nước này, vốn đang phải trú ẩn do chiến tranh, không hưởng ứng lời kêu gọi của các bên tấn công nhằm đứng lên chống lại chính quyền.
Iran sau đó gần như đóng cửa Eo biển Hormuz, tuyến đường thương mại quan trọng đối với dầu mỏ và khí đốt, đồng thời tấn công các quốc gia vùng Vịnh có lực lượng Mỹ đồn trú. Những diễn biến này gây chấn động thị trường năng lượng và nền kinh tế toàn cầu.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đồng ý một lệnh ngừng bắn vào tháng 4 và ký một thỏa thuận với Iran vào tháng 6. Tuy nhiên, thỏa thuận này đổ vỡ chỉ vài tuần sau đó.
Hiện Tehran quyết tâm duy trì quyền kiểm soát lâu dài đối với Eo biển Hormuz, sử dụng tuyến hàng hải này như một công cụ để ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai và tìm kiếm những nhượng bộ khác. Iran đồng thời không cho thấy dấu hiệu nhượng bộ về chương trình hạt nhân gây tranh cãi.
Nguy cơ hiện nay đối với Tehran là nhầm lẫn khả năng sống sót của mình với chiến thắng và đòi hỏi nhiều hơn những gì đòn bẩy của họ có thể mang lại”
Ông Yoel Guzansky
Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel
Đây là một “canh bạc” có nhiều rủi ro. Mỹ đang tăng cường phong tỏa và đe dọa áp đặt các biện pháp trừng phạt mới đối với nền kinh tế Iran vốn đã chịu nhiều sức ép.
“Iran đã chứng minh rằng Hormuz mang lại cho họ đòn bẩy đáng kể, nhưng việc gián đoạn kéo dài cũng gây tổn hại cho nền kinh tế toàn cầu, đồng thời thúc đẩy việc tìm kiếm những lựa chọn thay thế cho eo biển này”, Yoel Guzansky, chuyên gia về Iran và vùng Vịnh tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel nhận định.
Các nước vùng Vịnh hoài nghi về cam kết của Mỹ
Trong nhiều thập kỷ, Mỹ duy trì cam kết bảo vệ các quốc gia xuất khẩu dầu giàu có ở vùng Vịnh trước các mối đe dọa từ bên ngoài, dựa trên mạng lưới căn cứ quân sự rộng khắp khu vực.
Cơ chế này góp phần bảo đảm sự ổn định của các thị trường năng lượng toàn cầu, đồng thời tạo điều kiện để Câc Tiểu Vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE) và các quốc gia vùng Vịnh khác phát triển thành những trung tâm thịnh vượng trong một khu vực nhiều biến động.
Tuy nhiên, cam kết an ninh của Mỹ đang phải đối mặt với một phép thử mới.
Iran không chỉ trả đũa Israel mà còn sử dụng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh vốn muốn đứng ngoài cuộc chiến. Tehran tấn công các căn cứ của Mỹ và cơ sở hạ tầng năng lượng quan trọng, gây sức ép lên hệ thống phòng không và làm suy giảm nguồn cung tên lửa đánh chặn hiện đại của Mỹ.
Sau khi các cơ sở hạ tầng dân sự của Iran bị tấn công, Tehran đáp trả bằng việc tấn công các nhà máy khử mặn của các nước láng giềng. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ các cuộc tấn công nghiêm trọng nhằm vào hệ thống cung cấp nước và điện của các quốc gia vùng Vịnh.
Việc cuộc chiến bắt đầu mà không có mục tiêu chính trị rõ ràng và đi ngược lời khuyên của các đối tác chủ chốt trong khu vực, cùng với việc không có bằng chứng rõ ràng về một Kế hoạch B sau khi các cuộc tấn công ban đầu không thể làm lung lay chế độ Iran, có khả năng làm suy giảm lòng tin đối với Mỹ trên toàn khu vực và có thể sẽ mất một thời gian để khôi phục.
Ông Kristian Coates Ulrichsen,
Viện Baker thuộc Đại học Rice
Kristian Coates Ulrichsen, chuyên gia về vùng Vịnh tại Viện Baker thuộc Đại học Rice cho rằng, việc cuộc chiến bắt đầu mà không có mục tiêu chính trị rõ ràng và không có sự đồng thuận của những đối tác quan trọng trong khu vực có thể làm suy giảm lòng tin đối với Mỹ.
Tháng trước, Ảrập Xêút ký một hiệp ước quốc phòng mới với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ. Đây được xem là một dấu hiệu ban đầu cho thấy các đồng minh lâu năm của Mỹ có thể tìm kiếm những cơ chế an ninh mới.
Tuy nhiên, các lựa chọn của các quốc gia vùng Vịnh vẫn hạn chế.
“Thách thức đối với các quốc gia vùng Vịnh là không có lựa chọn khả thi nào thay thế cho toàn bộ mạng lưới quốc phòng và an ninh mà Mỹ cung cấp”, Ulrichsen nói.
Israel giành lợi thế quân sự nhưng chịu sức ép ngoại giao
Tại Lebanon, Hezbollah phóng tên lửa vào Israel vài ngày sau khi xung đột Iran bùng nổ. Israel đáp trả bằng các cuộc không kích quy mô lớn và một chiến dịch trên bộ mới.
Israel sau đó tái chiếm những khu vực rộng lớn ở miền Nam Lebanon, mở rộng thêm phạm vi kiểm soát lãnh thổ trong bối cảnh nước này đã có những động thái kiểm soát lãnh thổ khác sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023.
Những thắng lợi về mặt chiến thuật của Israel đi kèm với cái giá ngày càng lớn về ngoại giao và quốc tế.
.png)
Israel bị nhiều bên lên án với các hành động tại Gaza, trong khi Thủ tướng Benjamin Netanyahu bị Tòa án Hình sự Quốc tế truy tố với các cáo buộc liên quan đến tội ác chống nhân loại. Israel kiên quyết bác bỏ những cáo buộc này.
Đáng chú ý hơn đối với Israel là sự suy giảm chưa từng có về mức độ ủng hộ tại Mỹ.
Xu hướng này gia tăng khi một số nhà phê bình cho rằng Israel đã góp phần đưa Mỹ vào một cuộc chiến Trung Đông mới. Chính quyền Tổng thống Donald Trump trong một số thời điểm cũng đưa ra những phát biểu được xem là củng cố quan điểm này.
Khi cuộc chiến rơi vào thế bế tắc trong mùa hè, những tiếng nói chỉ trích Israel đã giành được một số chiến thắng đáng chú ý trong các cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ tại Mỹ.
Các cuộc xung đột đã lan rộng khắp khu vực kể từ ngày 7/10 đã khiến các quan chức ở Ảrập Xêút coi giới lãnh đạo Israel hiện tại là những người góp phần gây bất ổn khu vực và do đó không phải là đối tác ngoại giao khả thi vào thời điểm hiện tại.
Ông Kristian Coates Ulrichsen,
Viện Baker thuộc Đại học Rice
Hơn một nửa số nghị sĩ Dân chủ tại Hạ viện đã bỏ phiếu cắt giảm viện trợ cho Israel. Israel đồng thời ngày càng phải đối mặt với những chỉ trích từ cánh hữu tại Mỹ.
Trong bối cảnh sự ủng hộ dành cho Israel tại Mỹ suy giảm, triển vọng nước này xây dựng quan hệ chặt chẽ hơn với các quốc gia khác cũng trở nên khó khăn hơn. Triển vọng bình thường hóa quan hệ giữa Israel và Ảrập Xêút ngày càng trở nên xa vời.
Một Trung Đông đang thay đổi
6 tháng sau khi xung đột bùng nổ, cục diện Trung Đông vẫn chưa cho thấy một bên chiến thắng rõ ràng. Iran đã chịu tổn thất nặng nề nhưng vẫn duy trì được chính quyền và tìm thấy đòn bẩy mới tại Eo biển Hormuz; Israel đạt được nhiều lợi thế quân sự nhưng phải đối mặt với sự cô lập ngày càng lớn; trong khi các quốc gia vùng Vịnh ngày càng thận trọng hơn trước những cam kết an ninh của Mỹ.
Theo nghĩa đó, cuộc chiến có thể đã làm thay đổi Trung Đông, nhưng không phải bằng việc tạo ra một trật tự mới do Mỹ và Israel định hình. Khi những đường biên của cuộc xung đột tiếp tục mở rộng và những bất đồng cũ chưa được giải quyết, theo các chuyên gia, các bên và khu vực sẽ phải nỗ lực tìm một cấu trúc an ninh mới đủ bền vững giúp ngăn những vòng xoáy xung đột tiếp theo.
