"Mở thể chế" cho siêu đô thị đặc biệt

Hơn 40 năm sau Đổi mới, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn luôn giữ vai trò đầu tàu kinh tế của cả nước. Tuy nhiên, trong khoảng 10 năm qua, tỷ trọng GDP của thành phố trong nền kinh tế đã giảm từ 27% xuống còn 23,1%; đóng góp của vùng Thành phố Hồ Chí Minh từ mức 36% GDP cả nước năm 2001 đã giảm xuống còn khoảng 31%.

Những con số trên không phản ánh sự suy giảm về tiềm năng hay sức sống của thành phố, mà cho thấy khuôn khổ quản trị hiện hành đã quá chật hẹp so với yêu cầu phát triển của một trung tâm kinh tế, tài chính, đổi mới sáng tạo có vai trò dẫn dắt cả nước và quy mô dân số lên tới hơn 14 triệu người.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển căn bản từ các cơ chế đặc thù mang tính thí điểm sang một nền tảng pháp lý đặc biệt, vượt trội và ổn định lâu dài để hình thành mô hình quản trị đô thị hiện đại, tạo động lực cho Thành phố Hồ Chí Minh bứt phá.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, Thành phố Hồ Chí Minh không thiếu các cơ chế hỗ trợ; từ các Nghị quyết của Bộ Chính trị đến các Nghị quyết 54, Nghị quyết 98, Nghị quyết 260... của Quốc hội, Trung ương luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho thành phố.

Tuy vậy, phần lớn các cơ chế này đều được thiết kế để xử lý những vướng mắc cụ thể trong từng giai đoạn, mang tính thí điểm hoặc có thời hạn. Yêu cầu đặt ra hiện nay không phải là bổ sung thêm những cơ chế đặc thù mới, mà là xây dựng một khuôn khổ pháp lý tương thích với vị thế của một "siêu đô thị đặc biệt".

Điểm đáng chú ý của dự thảo Luật hiện đang được thành phố lấy ý kiến là định hướng phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền thành phố với gần 300 thẩm quyền được đề xuất giao cho HĐND, UBND và Chủ tịch UBND thành phố. Đây là bước tiến quan trọng, thể hiện tinh thần “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của phân quyền không nằm ở số lượng thẩm quyền được trao mà ở mức độ tự chủ trong thực thi. Nếu nhiều nội dung vẫn phải xin ý kiến hoặc chờ chấp thuận từ các cơ quan Trung ương trước khi triển khai thì mục tiêu nâng cao tính chủ động của chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh sẽ khó đạt được.

Chính vì vậy, hầu hết ý kiến tại các hội thảo, hội nghị góp ý về dự luật đều cho rằng, thành phố phải mạnh dạn đề nghị Quốc hội luật hóa những nội dung đã được thực tiễn kiểm nghiệm, hạn chế tư duy thí điểm kéo dài, giảm tối đa các thủ tục xin ý kiến không thực sự cần thiết. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi nếu trong luật còn "phân cấp ngập ngừng" thì trong thực tế sẽ không thể thực hiện thông suốt được.

Một yêu cầu quan trọng khác là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị. Với một đô thị có quy mô và mức độ phức tạp ngày càng lớn, chính quyền không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính mà phải có đủ công cụ để kiến tạo phát triển, điều phối nguồn lực và phản ứng nhanh trước những biến động của thực tiễn.

Dự luật cần được rà soát kỹ lưỡng, hoàn thiện theo hướng trở thành một đạo luật khơi thông nguồn lực phát triển. Những góp ý từ cộng đồng doanh nghiệp cho thấy nhu cầu rất lớn về một môi trường thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng xử lý nhanh các điểm nghẽn phát sinh trong thực tiễn.

Khi các nguồn lực từ doanh nghiệp nhà nước, khu vực tư nhân, đầu tư chiến lược, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo được giải phóng đúng mức, thành phố mới có thể tạo ra những động lực tăng trưởng mới.

Tất nhiên, một đạo luật dù được thiết kế tốt đến đâu cũng không thể tự tạo ra sự đột phá nếu thiếu đội ngũ thực thi đủ năng lực, bản lĩnh và tinh thần đổi mới. Thể chế vượt trội cần đi cùng với cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả, trách nhiệm giải trình rõ ràng và môi trường khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Luật Đô thị đặc biệt vì thế không chỉ là "việc riêng" của Thành phố Hồ Chí Minh. Đây còn là phép thử quan trọng đối với tư duy quản trị quốc gia trong giai đoạn phát triển mới; là bước chuyển từ cơ chế đặc thù sang thể chế vượt trội, từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại, phân cấp, phân quyền thực chất và kiến tạo phát triển.

"Mở thể chế" cho siêu đô thị đặc biệt, vì thế, cũng chính là mở rộng không gian phát triển cho cả nước. Giá trị lớn nhất của đạo luật này sẽ không nằm ở số lượng cơ chế được trao, mà ở khả năng tạo ra một mô hình phát triển mới, đủ sức khơi thông nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng và lan tỏa động lực phát triển cho cả vùng và cả nền kinh tế.