Mở rộng diện trưng dụng phải đi cùng kiểm soát chặt thẩm quyền

Trưng dụng hạ tầng không đồng nghĩa với quyền tiếp cận dữ liệu

Điều 22 dự thảo Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi) mở rộng danh mục tài sản thuộc diện trưng dụng, gồm nhà, công trình, khu vực biển đã giao, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin, hạ tầng số, tài sản số, máy móc, thiết bị và vật nuôi. Đồng tình với việc mở rộng này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải lưu ý, đây thực chất là mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp cưỡng chế trực tiếp đối với quyền tài sản. Vì vậy, cần quy định rõ giới hạn và các nguyên tắc bảo đảm tương ứng, nhất là đối với tài sản số, dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và bí mật công nghệ.

Theo dự thảo Luật, những tài sản, hạ tầng số này chỉ được trưng dụng trong một khoảng thời gian và sẽ được Nhà nước hoàn trả cho chủ sở hữu. Tuy nhiên, theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, không phải mọi tài sản số đều có thể sử dụng tạm thời mà không làm thay đổi giá trị hoặc tình trạng pháp lý. Một số tài sản số mang tính tiêu dùng hoặc khi giao dịch sẽ tạo ra trạng thái không thể đảo ngược, nên không thể quy định cào bằng mọi tài sản số đều thuộc đối tượng trưng dụng.

Do đó, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị cần xác định tiêu chí đối với loại tài sản số có thể chuyển quyền sử dụng tạm thời và có khả năng hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu sau khi kết thúc trưng dụng, thay vì quy định chung mọi tài sản số đều thuộc đối tượng trưng dụng.

Đặc biệt, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường lưu ý phải xác định rõ các lớp pháp lý của tài sản. Theo đó, cần phân biệt tài sản, hạ tầng được trưng dụng; dữ liệu chứa trong hoặc truyền qua tài sản, hạ tầng; quyền sở hữu trí tuệ, quyền quản trị và bí mật công nghệ liên quan. Bởi không khó để thấy, có thể trưng dụng một hệ thống máy tính, nhưng việc này không đương nhiên làm phát sinh quyền truy cập, quyền sao chép, quyền khai thác dữ liệu hoặc quyền chuyển giao, cấp phép sử dụng quyền sở hữu trí tuệ, mã nguồn, bí quyết kỹ thuật và bí mật kinh doanh ngoài phạm vi thực sự cần thiết để vận hành tài sản trưng dụng.

Vì vậy, cần quy định cụ thể trường hợp nào việc trưng dụng được mở rộng đến quyền truy cập, quyền chuyển giao và những quyền thuộc về bí mật dữ liệu. Nếu chỉ quy định chung về trưng dụng hệ thống dữ liệu, tài sản số sẽ bao gồm rất nhiều quyền. “Đối với dữ liệu, pháp luật về dữ liệu đã có cơ chế yêu cầu cung cấp dữ liệu cho cơ quan nhà nước trong một số tình huống đặc biệt. Do đó, cần tránh việc trưng dụng hệ thống trở thành một cơ chế song song để tiếp cận dữ liệu, dẫn đến chồng lấn”, Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh.

Cân bằng yêu cầu cấp thiết và bảo vệ quyền tài sản

Đối với hạ tầng số, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin và công trình điện lực, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải lưu ý đây là những tài sản có tính chất mạng lưới, liên thông; nhiều trường hợp là cấu phần của hạ tầng thiết yếu hoặc hạ tầng quan trọng. Do đó, việc trưng dụng một bộ phận có thể ảnh hưởng đến an toàn toàn bộ hệ thống.

Từ thực tế này, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cho rằng, chỉ trưng dụng khi tài sản hoặc năng lực của tài sản có quan hệ trực tiếp và thực sự cần thiết với việc xử lý tình huống cấp bách. Phạm vi, quy mô và thời gian trưng dụng phải ở mức tối thiểu cần thiết, tránh làm phát sinh rủi ro dây chuyền hoặc làm gián đoạn chuỗi công việc.

Đối với tài sản phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo, việc trưng dụng máy móc, thiết bị, phòng thí nghiệm, hệ thống thử nghiệm, mẫu vật và các tài sản chuyên dùng có thể làm gián đoạn quá trình nghiên cứu. Vì vậy, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị nghiên cứu về thứ tự trưng dụng, theo hướng để thứ tự ưu tiên cuối cùng đối với những tài sản liên quan phục vụ nghiên cứu khoa học hoặc phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Đối với việc trưng mua hóa chất, nhiên liệu, vật tư hoặc trưng dụng công trình, thiết bị, hệ thống có yếu tố nguy hiểm, cần quan tâm đến nguy cơ ô nhiễm, sự cố hóa chất, chất thải, an toàn sinh học hoặc sự cố môi trường.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản là đạo luật đặc thù, tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước huy động tài sản trong những tình huống thật sự cần thiết, đồng thời tác động trực tiếp đến quyền sở hữu, quyền tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Vì vậy, yêu cầu xuyên suốt khi sửa Luật là cân bằng giữa bảo đảm khả năng phản ứng nhanh của Nhà nước trong tình huống cấp thiết với kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện thẩm quyền, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản.

Từ yêu cầu này, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát chặt điều kiện trưng mua, trưng dụng, nhất là những trường hợp ngoại lệ cho phép áp dụng ngay; tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình để kiểm soát việc thực hiện thẩm quyền. Dự thảo cũng cần quy định rõ căn cứ xác định giá trị thị trường, nguyên tắc lựa chọn tổ chức thẩm định giá độc lập, thời hạn giải quyết khi có bất đồng về giá và trách nhiệm của cơ quan quyết định trưng mua.