Luật phải dễ hiểu để người dân biết quyền, thực hiện đúng nghĩa vụ
Nhấn mạnh yêu cầu này khi góp ý dự thảo Luật Văn bản quy phạm pháp luật, ĐBQH Thái Thị An Chung (Nghệ An) đề nghị bổ sung các tiêu chí “ngắn gọn”, “dễ áp dụng” về ngôn ngữ và kỹ thuật trình bày văn bản; hạn chế dẫn chiếu nhiều tầng, đồng thời cụ thể hóa việc đánh giá các yêu cầu này trong quá trình thẩm định, thẩm tra dự thảo văn bản quy phạm pháp luật.
Một điều luật, nhiều tầng dẫn chiếu
Nhắc lại Lễ kỷ niệm 80 năm Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, ĐBQH Thái Thị An Chung chia sẻ, nhân dịp này, đại biểu đã một lần nữa đọc lại bản Hiến pháp năm 1946 với 7 chương, 70 điều và đặc biệt ấn tượng với cách diễn đạt cô đọng, súc tích, trực tiếp, dễ hiểu.
Điều thứ 9 quy định: “Đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện”. Điều thứ 12 xác định: “Quyền tư hữu tài sản của công dân Việt Nam được bảo đảm”. Mỗi điều chỉ một câu nhưng thể hiện rõ nội dung quyền, tinh thần dân chủ và sự tôn trọng người dân.
Không chỉ Hiến pháp, các đạo luật trước đây cũng có cách viết gần gũi. Luật Hôn nhân và gia đình năm 1959 có những quy định như: “Trong gia đình, vợ chồng đều bình đẳng về mọi mặt”; “Cha mẹ có nghĩa vụ thương yêu, nuôi nấng, giáo dục con cái. Con cái có nghĩa vụ kính yêu, săn sóc, nuôi dưỡng cha mẹ”. Người dân đọc là có thể hiểu ngay quy tắc ứng xử.
Theo đại biểu, điều đáng học hỏi từ những quy định này là cách lựa chọn từ ngữ và tổ chức nội dung, giúp người đọc nhận diện rõ ai có quyền, ai có nghĩa vụ, hành vi nào được thực hiện hoặc bị cấm. Đây là giá trị cần tiếp tục phát huy trong xây dựng pháp luật hiện nay.
Các quan hệ xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp, đòi hỏi pháp luật phải điều chỉnh chi tiết hơn. Tuy nhiên, theo đại biểu Thái Thị An Chung, càng phức tạp càng cần cách diễn đạt rõ ràng để người dân có thể hiểu và thực hiện.
Thực tế, không khó để tìm thấy những điều luật chứa quá nhiều điều kiện, ngoại lệ hoặc nội dung của cùng một quy tắc nằm rải rác ở nhiều điều, khoản khác nhau. Chẳng hạn, Điều 78 Luật Nhà ở năm 2023 về điều kiện hưởng chính sách nhà ở xã hội dẫn chiếu đến Điều 76 để xác định đối tượng; riêng điều kiện về nhà ở còn dẫn chiếu đến Điều 45 liên quan đến đối tượng thuê nhà ở công vụ. Để áp dụng đầy đủ, người dân tiếp tục phải tìm hiểu các quy định tại nghị định hướng dẫn.
Tương tự, tại Luật Đất đai năm 2024, khoản 4 Điều 82 dẫn chiếu đến khoản 1 Điều 48 để xác định một trường hợp thu hồi đất; khoản 1 Điều 48 lại dẫn chiếu đến Điều 16 để xác định đối tượng và chính sách liên quan. Như vậy, để hiểu một trường hợp cụ thể, người đọc phải đối chiếu nội dung của ít nhất ba điều luật.
Theo đại biểu Thái Thị An Chung, dẫn chiếu là kỹ thuật lập pháp cần thiết nhằm tránh trùng lặp và bảo đảm tính thống nhất. Tuy nhiên, việc dẫn chiếu nhiều tầng khiến người thực hiện phải bỏ nhiều công sức tra cứu, dễ bỏ sót điều kiện và khiến người dân phải phụ thuộc vào người giải thích pháp luật.
Một biểu hiện khác là tình trạng câu văn quá dài trong từng điều, khoản của luật. Đơn cử, khoản 1 Điều 30 Luật Đất đai hiện hành chỉ có một câu nhưng dài hơn 130 từ, vừa liệt kê năm nhóm chủ thể, vừa quy định điều kiện, quyền chuyển hình thức trả tiền thuê đất và việc xác định lại giá đất. Người đọc phải theo dõi một chuỗi điều kiện dài mới tiếp cận được nội dung về quyền. Theo đại biểu, những ý này hoàn toàn có thể được tách thành các câu rõ ràng hơn.
Đối với người dân, việc khó hiểu quy định pháp luật có thể dẫn đến bỏ lỡ quyền lợi hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Đối với cơ quan thực thi, quy định khó theo dõi làm gia tăng nguy cơ cùng một điều luật nhưng được hiểu và áp dụng khác nhau.
Vì vậy, theo đại biểu Thái Thị An Chung, chất lượng diễn đạt của văn bản quy phạm pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thi hành, thời gian và chi phí tuân thủ pháp luật.
Khi luật được ban hành dễ hiểu thì không chỉ giúp người dân dễ dàng biết quyền của mình, hiểu nghĩa vụ của mình và thực hiện đúng pháp luật mà còn giúp cho cán bộ, công chức tự tin, yên tâm khi thực hiện công vụ.
ĐBQH Thái Thị An Chung (Nghệ An)
Đưa yêu cầu dễ hiểu, dễ áp dụng vào thẩm định, thẩm tra
Từ thực trạng trên, qua nghiên cứu hồ sơ dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tiếp thu, giải trình và dự thảo ngày 8/11/2026, ĐBQH Thái Thị An Chung đề nghị nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Điều 7 về ngôn ngữ và kỹ thuật trình bày văn bản quy phạm pháp luật theo 2 nội dung:
Thứ nhất, khoản 1 Điều 7 đã yêu cầu ngôn ngữ chính xác, phổ thông, thống nhất, diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu. Đại biểu đề nghị bổ sung yêu cầu “ngắn gọn”, “dễ áp dụng” và chỉnh lý quy định theo hướng: “bảo đảm chính xác, phổ thông, thống nhất; diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng”.
Thứ hai, cần bổ sung một khoản tại Điều 7 về cấu trúc quy định và kỹ thuật dẫn chiếu, với nội dung: “Câu văn phải rõ chủ thể và nội dung quy định; tránh câu quá dài, chứa nhiều tầng ý. Các nội dung liên quan trực tiếp đến cùng một vấn đề phải được sắp xếp hợp lý. Chỉ dẫn chiếu khi cần thiết; nội dung dẫn chiếu phải cụ thể, rõ ràng; hạn chế dẫn chiếu nhiều tầng”.
Đối với những quy định trực tiếp về quyền, nghĩa vụ, điều kiện và thủ tục của người dân, doanh nghiệp, đại biểu nhấn mạnh cần đặc biệt chú trọng khả năng đọc hiểu đầy đủ. Hướng dẫn kỹ thuật trình bày văn bản cần làm rõ cách tách câu, trình bày quy tắc chính và ngoại lệ, tránh lặp lại những cụm từ không cần thiết. Mỗi câu cần có cấu trúc rõ ràng, các điều kiện được phân nhóm hợp lý, ngoại lệ dễ nhận diện. Đồng thời, không nên rút ngắn văn bản bằng cách chuyển toàn bộ nội dung sang dẫn chiếu, khiến người đọc phải mất thêm công sức tra cứu.
Bên cạnh việc sửa đổi, bổ sung Điều 7, đại biểu Thái Thị An Chung đề nghị đưa việc đáp ứng các yêu cầu tại điều luật này thành nội dung cụ thể trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, từ khâu soạn thảo đến thẩm định, thẩm tra.
Cụ thể, đại biểu đề nghị hoàn thiện nội dung thẩm định tại điểm g khoản 4 Điều 37 và nội dung thẩm tra tại điểm i khoản 4 Điều 40 của dự thảo Luật theo hướng đánh giá rõ việc đáp ứng các yêu cầu tại Điều 7, đặc biệt là tính ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu, dễ áp dụng và mức độ cần thiết của việc dẫn chiếu.
Báo cáo thẩm định, thẩm tra cần chỉ ra những quy định chưa đáp ứng yêu cầu và đề nghị chỉnh lý cụ thể, tránh chỉ dừng ở nhận xét chung về ngôn ngữ, kỹ thuật trình bày. Đồng thời, báo cáo tiếp thu, giải trình của cơ quan soạn thảo cần chú trọng xử lý những quy định khó hiểu, những chuỗi dẫn chiếu phức tạp mà cơ quan thẩm định, thẩm tra đã chỉ ra.
Theo đại biểu Thái Thị An Chung, một đạo luật được diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu không chỉ giúp người dân biết quyền, hiểu nghĩa vụ của mình và thực hiện đúng pháp luật mà còn giúp cán bộ, công chức tự tin, yên tâm hơn khi thực thi công vụ.
