“Lá chắn thầm lặng” bảo vệ nền tảng tư tưởng trong kỷ nguyên số

Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV xác định: “đất nước đang bước vào “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, trong khi thế giới biến động nhanh, phức tạp, đặc biệt dưới tác động của trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số”. Trong môi trường đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong không gian số.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV tiếp tục nhấn mạnh thực tế quan trọng: “Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ Tư, đặc biệt là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, đang tác động sâu sắc và toàn diện đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội”. Điều đó đồng nghĩa với việc mặt trận tư tưởng đã chuyển dịch sang không gian số và niềm tin xã hội trở thành yếu tố then chốt cần được bảo vệ.

Bùng nổ của không gian mạng kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của các hình thức thông tin sai lệch và lừa đảo công nghệ cao. Với hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo, các nội dung giả mạo ngày càng tinh vi, có thể mô phỏng giọng nói, hình ảnh, thậm chí tái tạo các tình huống mang tính cá nhân hóa cao, khiến người tiếp nhận khó phân biệt thật - giả. Trong bối cảnh đó, những nhóm có hạn chế về kỹ năng số, đặc biệt là người cao tuổi, trở thành đối tượng dễ bị tổn thương.

Từ đối tượng dễ bị tổn thương

Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, các hình thức lừa đảo qua không gian mạng đang có xu hướng nhắm trực tiếp vào tâm lý và niềm tin của người dân, trong đó người cao tuổi là nhóm bị tác động rõ rệt.

Vụ việc ngày 17/04/2026 tại xã Bum Tở (Lai Châu) là một ví dụ điển hình, khi đối tượng giả danh cơ quan chức năng, dựng lên kịch bản liên quan đến vụ án ma túy để yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản và rút tiền “phục vụ điều tra”. Nhờ sự nhạy bén của nhân viên ngân hàng và can thiệp kịp thời của lực lượng công an, giao dịch mới được ngăn chặn, tránh thiệt hại lớn. Tương tự, tại Phú Thọ, một phụ nữ sinh năm 1964 suýt chuyển tiền sau khi nhận tin nhắn giả mạo về người thân ở nước ngoài gặp rắc rối pháp lý; sự phối hợp giữa ngân hàng và công an đã giúp làm rõ sự việc và ngăn chặn tổn thất.

Những tình huống này cho thấy một đặc điểm chung: các hành vi lừa đảo chủ yếu khai thác yếu tố tâm lý - niềm tin. Người cao tuổi, với đặc điểm coi trọng các mối quan hệ xã hội, niềm tin cá nhân và kinh nghiệm sống, thường có xu hướng tiếp nhận thông tin dựa trên cảm xúc và uy tín của nguồn tin hơn là dựa trên kiểm chứng kỹ thuật, tạo ra một điểm yếu các đối tượng xấu có thể lợi dụng. Điều này hoàn toàn đúng với cảnh báo trong Báo cáo chính trị Đại hội XIV đã chỉ rõ các nguy cơ an ninh phi truyền thống, trong đó có an ninh mạng và an ninh tư tưởng, đang ngày càng phức tạp.

Trên thế giới, các nghiên cứu quốc tế cũng chỉ ra xu hướng tương tự. Nghiên cứu của Princeton University cho thấy người trên 65 tuổi có xu hướng chia sẻ tin giả trên mạng xã hội nhiều hơn so với các nhóm tuổi khác. Báo cáo của OECD về thông tin sai lệch tiếp tục khẳng định người cao tuổi là nhóm dễ bị tác động trong môi trường số, đặc biệt khi thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong không gian số, trong đó người cao tuổi là một trong những đối tượng cần được quan tâm đặc biệt.

Đến lực lượng định hình, bảo vệ cấu trúc niềm tin xã hội

Trong cấu trúc xã hội Việt Nam, người cao tuổi là trung tâm giá trị của gia đình và cộng đồng. Báo cáo chính trị Đại hội XIV, Đảng ta đã nhấn mạnh: “Phát huy trí tuệ, uy tín, kinh nghiệm của người cao tuổi trong gia đình, cộng đồng và xã hội”. Trong thực tế, vai trò của người cao tuổi thể hiện ở ba yếu tố then chốt: giữ gốc giá trị - lan tỏa xã hội và ổn định niềm tin.

Trước hết, người cao tuổi giữ vai trò như một “tuyến gốc” trong việc bảo tồn và truyền dẫn hệ giá trị xã hội. Những giá trị về lòng yêu nước, ý thức cộng đồng, niềm tin vào đường lối phát triển của đất nước không được hình thành trong môi trường số, mà được tích lũy qua lịch sử, trải nghiệm và thực tiễn sống. Chính những giá trị đó tạo nên “nền tảng mềm” của tư tưởng xã hội - yếu tố quyết định tính bền vững của niềm tin. Trong gia đình, người cao tuổi thường là người định hướng, truyền đạt và củng cố các chuẩn mực này cho thế hệ trẻ, góp phần hình thành “hệ miễn dịch xã hội” trước các tác động tiêu cực từ môi trường thông tin.

Ở cấp độ rộng hơn, người cao tuổi đóng vai trò như một “tuyến lan tỏa xã hội”. Với uy tín tích lũy trong cộng đồng, tiếng nói của họ không chỉ có giá trị trong phạm vi gia đình mà còn có sức ảnh hưởng trong các mối quan hệ xã hội như tổ dân phố, khu dân cư, hội đoàn. Điều này lý giải vì sao các hành vi lừa đảo thường nhắm đến nhóm đối tượng này, không chỉ để chiếm đoạt tài sản mà còn gián tiếp tạo ra hiệu ứng lan truyền thông tin sai lệch trong cộng đồng.

Quan trọng hơn, người cao tuổi còn đóng vai trò như một “tuyến ổn định niềm tin xã hội”. Trong bối cảnh không gian mạng dễ tạo ra những làn sóng thông tin mang tính cực đoan, giật gân hoặc gây hoang mang, sự điềm tĩnh, kinh nghiệm và cách tiếp cận thận trọng của người cao tuổi có thể trở thành yếu tố cân bằng. Khi được trang bị đầy đủ nhận thức và kỹ năng phù hợp, lực lượng này có thể góp phần quan trọng hạn chế sự lan rộng của các luồng thông tin tiêu cực, giữ vững sự ổn định về tâm lý và niềm tin trong xã hội.

Từ góc độ đó, có thể thấy người cao tuổi không phải là “đối tượng thụ động” trong môi trường số, mà là một lực lượng có vai trò nền tảng, góp phần định hình và bảo vệ cấu trúc niềm tin xã hội - yếu tố cốt lõi của nền tảng tư tưởng trong mọi giai đoạn phát triển.

Thách thức bảo vệ người cao tuổi trong kỷ nguyên số

Mặc dù giữ vai trò quan trọng, người cao tuổi đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng rõ nét trong môi trường số. Khoảng cách số vẫn là một rào cản lớn, không chỉ ở khả năng tiếp cận công nghệ mà còn ở năng lực sử dụng và hiểu biết về cách thức vận hành của các nền tảng số. Trong khi các thế hệ trẻ lớn lên cùng công nghệ, thì nhiều người cao tuổi phải thích nghi trong thời gian ngắn với những thay đổi nhanh chóng, dẫn đến sự thiếu hụt về kỹ năng và khả năng tự bảo vệ trước các rủi ro.

Một thách thức khác nằm ở yếu tố tâm lý. Người cao tuổi có xu hướng tin vào những thông tin gắn với các mối quan hệ cá nhân hoặc các giá trị quen thuộc, trong khi các hình thức lừa đảo hiện nay lại khai thác chính những yếu tố này. Những thông tin liên quan đến người thân, sức khỏe, chính sách xã hội hoặc các vấn đề mang tính “khẩn cấp” dễ tạo ra phản ứng nhanh, làm giảm khả năng phân tích và kiểm chứng. Điều này khiến người cao tuổi trở thành mục tiêu của nhiều hình thức thao túng thông tin mang tính tinh vi.

Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người cao tuổi mà còn có tác động lan rộng đến cấu trúc xã hội. Khi niềm tin của một nhóm có vai trò nền tảng bị tác động, hệ quả không dừng lại ở một cá nhân mà có thể ảnh hưởng đến cả gia đình và cộng đồng. Đây chính là điểm cần được nhìn nhận một cách toàn diện trong chiến lược bảo vệ nền tảng tư tưởng trong kỷ nguyên số.

Không chỉ bảo vệ, mà còn là trao quyền

Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng không thể chỉ dừng lại ở các biện pháp xử lý thông tin sai lệch, mà cần được tiếp cận như một chiến lược tổng thể, kết hợp giữa công nghệ, giáo dục và yếu tố con người. Đối với người cao tuổi, điều quan trọng không chỉ bảo vệ, mà còn là trao quyền để họ có thể tham gia chủ động vào việc giữ gìn và lan tỏa giá trị xã hội.

Trước hết, cần nâng cao năng lực số cho người cao tuổi một cách có hệ thống. Điều này không chỉ bao gồm việc hướng dẫn sử dụng công nghệ, quan trọng hơn là trang bị kỹ năng nhận diện và kiểm chứng thông tin. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm tâm lý và thói quen tiếp nhận của nhóm đối tượng này, tránh cách tiếp cận quá kỹ thuật hoặc phức tạp. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã triển khai các chương trình hỗ trợ người cao tuổi nhận diện gian lận tài chính và thông tin sai lệch, giúp họ chủ động hơn trong việc bảo vệ bản thân.

Thứ hai, phát huy vai trò của các thiết chế xã hội ở cơ sở. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, sự phối hợp giữa lực lượng công an, ngân hàng và cộng đồng có thể tạo ra hiệu quả rõ rệt trong việc ngăn chặn các hành vi lừa đảo. Những mô hình này cần được hệ thống hóa và mở rộng, không chỉ dừng lại ở việc xử lý tình huống mà còn hướng tới xây dựng mạng lưới cảnh báo sớm trong cộng đồng.

Thứ ba, hình thành một “hệ miễn dịch tư tưởng số” dựa trên sự kết hợp giữa các thế hệ. Thanh niên, với lợi thế về công nghệ, có thể đóng vai trò hỗ trợ về kỹ năng và công cụ; trong khi người cao tuổi, với kinh nghiệm và hệ giá trị, đóng vai trò định hướng và ổn định niềm tin. Sự kết hợp này tạo nên một “lá chắn tư tưởng liên thế hệ”, trong đó mỗi nhóm đóng một vai trò khác nhau nhưng bổ trợ lẫn nhau, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách toàn diện và bền vững. Sự kết hợp này chính là hiện thực hóa quan điểm của Đảng: “Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại”.

Cuối cùng, nội dung và phương thức truyền thông cần được đổi mới theo hướng phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đối với người cao tuổi, thông tin cần rõ ràng, dễ hiểu, gần gũi với đời sống và gắn với các tình huống cụ thể. Khi thông tin chính thống có khả năng tiếp cận tốt hơn, "khoảng trống" cho thông tin sai lệch sẽ dần được thu hẹp.