Không lấy cải cách thủ tục làm lý do để "hạ chuẩn" an toàn thực phẩm

Khắc phục tình trạng phân tán đầu mối quản lý

Vừa được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dành Chương VIII quy định về quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, trong đó cụ thể hóa nguyên tắc phân cấp, phân quyền và thống nhất đầu mối quản lý.

Khoản 1, khoản 2 Điều 73 dự thảo quy định: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở Trung ương chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện nhiệm vụ này. Cơ quan quản lý nhà nước về nông nghiệp và môi trường, công thương, tài chính, công an, khoa học công nghệ, văn hóa thể thao và du lịch trung ương thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành theo phạm vi quản lý.

Bên cạnh đó, khoản 4, khoản 5 Điều 73 phân quyền cho UBND các cấp thực hiện quản lý nhà nước trong phạm vi địa phương; đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết trách nhiệm cụ thể của từng cấp.

Qua thẩm tra sơ bộ, Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo làm rõ mô hình một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm và thể hiện thống nhất trong toàn bộ dự thảo Luật. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị nghiên cứu thiết kế lại Chương VIII, hiện chỉ có Điều 73; hoặc chuyển nội dung này về Chương I (Quy định chung), trong đó xác định rõ trách nhiệm của Chính phủ và từng bộ, ngành theo lĩnh vực được phân công, qua đó bảo đảm quản lý thống nhất, hạn chế tình trạng phân tán đầu mối.

Mặt khác, có ý kiến đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo quy định rõ cơ chế chia sẻ thông tin, kết nối dữ liệu giữa Hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm ở Trung ương với cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương, hạn chế việc doanh nghiệp phải khai báo, nộp hồ sơ trùng lặp. Đồng thời, cần làm rõ nội hàm, cơ sở pháp lý của “hậu kiểm” và mối quan hệ giữa hậu kiểm với giám sát, thanh tra, kiểm tra, qua đó tạo thuận lợi cho cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong quá trình thực hiện.

Chuyển từ nặng về “tiền kiểm” sang quản lý theo nguy cơ

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng, sau 15 năm thi hành Luật An toàn thực phẩm, yêu cầu cốt lõi hiện nay là đổi mới mô hình quản trị an toàn thực phẩm: từ phân tán sang rõ đầu mối; từ nặng về “tiền kiểm” sang quản lý trong quá trình lưu thông và tăng cường “hậu kiểm”; từ quản lý dựa trên hồ sơ sang dựa trên dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm theo chuỗi.

Nhấn mạnh an toàn thực phẩm là vấn đề được người dân và dư luận xã hội đặc biệt quan tâm, Chủ tịch Quốc hội cho rằng trọng tâm sửa Luật lần này là phải xác định rõ đầu mối và trách nhiệm cuối cùng trong quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

“Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là dự thảo Luật vẫn chưa làm rõ quản lý nhà nước và ranh giới trách nhiệm giữa các bộ, giữa Trung ương với địa phương. Dự thảo Luật lần này phải trả lời rất rõ vấn đề "ai chủ trì". Nếu Bộ Y tế chủ trì thì phải khẳng định trong dự thảo Luật cho rõ. Ai phối hợp, phối hợp với bộ nào chính, bộ nào phụ? Ai quyết định, khi xảy ra sự cố thì ai chịu trách nhiệm?”, Chủ tịch Quốc hội nêu vấn đề.

Nhấn mạnh nguyên tắc “một đầu mối, một hệ thống dữ liệu, một chuỗi quản lý, một chủ thể chịu trách nhiệm đến cùng”, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tinh thần này phải trở thành “xương sống” xuyên suốt dự thảo Luật. Đồng thời, phương thức quản lý cần chuyển từ nặng về “tiền kiểm” sang quản lý theo nguy cơ, với mức độ kiểm soát phù hợp từng nhóm sản phẩm.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo Luật phải xác định rõ nhóm nào Nhà nước thực hiện “tiền kiểm”, nhóm nào doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm, nhóm nào áp dụng “hậu kiểm”, cũng như tiêu chí để xác định và chuyển đổi mức độ kiểm soát. Kết quả phân tích nguy cơ phải là căn cứ để thiết kế thủ tục, bảo đảm thống nhất giữa nguyên tắc quản lý theo rủi ro và phương thức kiểm soát trên thực tế.

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, không lấy an toàn thực phẩm làm lý do để khôi phục cơ chế “xin - cho”, nhưng cũng không lấy cải cách thủ tục làm lý do để hạ thấp tiêu chuẩn an toàn.

Đánh giá lần sửa đổi này không chỉ nhằm khắc phục những bất cập đã được tổng kết, mà còn tạo cơ sở pháp lý để đổi mới phương thức quản lý an toàn thực phẩm trong giai đoạn mới, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho rằng, chủ trương thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm là điểm mới, tiến bộ của dự thảo Luật. Việc hướng tới xác lập mô hình này cũng góp phần thể chế hóa các chủ trương của Đảng trong các chỉ thị, kết luận liên quan.

Để mô hình này vận hành hiệu quả, Chủ nhiệm Phan Chí Hiếu đề nghị phân định rõ vai trò, trách nhiệm giữa cơ quan tham mưu, giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm với các cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành. Quy định các cơ quan “thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành theo phạm vi quản lý” hiện cần được cụ thể hóa hơn, trong đó xác định rõ cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào phối hợp và trách nhiệm của từng cơ quan.

Kết luận phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị tiếp tục nghiên cứu, thể chế hóa rõ mô hình một đầu mối thống nhất, chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương ngay trong dự thảo Luật. Việc phân định rõ đầu mối, trách nhiệm nhằm khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo, bỏ trống hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị hoàn thiện các quy định về chuyển đổi số, xây dựng một Cổng dữ liệu quốc gia về an toàn thực phẩm dùng chung, bảo đảm kết nối, liên thông với các cơ sở dữ liệu quốc gia. Cùng với việc thu thập, quản lý thông tin trong toàn bộ vòng đời sản phẩm, dự thảo Luật cần quy định chặt chẽ việc bảo vệ bí mật kinh doanh, công thức độc quyền và dữ liệu tài chính của doanh nghiệp.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) sẽ tiếp tục được hoàn thiện trước khi trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ Hai vào tháng 10 tới. Yêu cầu đặt ra từ phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là phải thiết kế được một cơ chế quản lý vừa rõ đầu mối, rõ trách nhiệm, vừa kiểm soát hiệu quả nguy cơ, để cải cách thủ tục đi cùng với bảo đảm an toàn thực phẩm.