Hoàn thiện cơ chế bồi thường của Nhà nước theo hướng thực chất, toàn diện

Bảo đảm nguyên tắc bồi thường đúng và đủ thiệt hại thực tế

Phát biểu thảo luận tại tổ, ĐBQH Nguyễn Thị Lan nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Sau gần 8 năm thi hành, Luật năm 2017 đã góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và khẳng định một nguyên tắc căn bản của Nhà nước pháp quyền: quyền lực nhà nước phải đi liền với trách nhiệm; khi hoạt động công vụ trái pháp luật gây thiệt hại thì Nhà nước phải có trách nhiệm khắc phục và bồi thường.

Đại biểu cho biết, dự thảo lần này sửa đổi, bổ sung 35 trong tổng số 78 điều, bãi bỏ 2 điều; mở rộng một số trường hợp được bồi thường, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian giải quyết, bổ sung phương thức điện tử và điều chỉnh thẩm quyền phù hợp với tổ chức bộ máy mới. Đại biểu đánh giá đây là hướng sửa đổi đúng và cần thiết.

Tập trung vào những vấn đề có tính nguyên tắc, xuất phát từ thực tiễn quản lý, sản xuất nông nghiệp, đào tạo và nghiên cứu khoa học, ĐBQH Nguyễn Thị Lan đề xuất cần hoàn thiện nguyên tắc xác định thiệt hại đối với tài sản sinh học, dữ liệu và vật liệu nghiên cứu khoa học. Theo đó, dự thảo sửa Điều 22 theo hướng xác định thiệt hại được bồi thường là thiệt hại thực tế đã phát sinh, được tính bằng đồng Việt Nam và xác định tại thời điểm thụ lý hồ sơ hoặc tại thời điểm Tòa án xác định thiệt hại. Về nội dung này, đại biểu hoàn toàn đồng tình với hướng sửa đổi nêu trên vì tạo cơ sở thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Tuy nhiên, đại biểu đánh giá dự thảo hiện vẫn chủ yếu tiếp cận thiệt hại theo cách thông thường đối với tài sản, thu nhập và chi phí. Trong thực tiễn nông nghiệp, giáo dục và khoa học công nghệ, có những loại tài sản đặc thù mà nếu chỉ căn cứ vào giá mua, giá trị vật chất hiện hữu hoặc giá thị trường tại một thời điểm thì không phản ánh đúng thiệt hại thực tế. Giá trị của những tài sản này không chỉ nằm ở bản thân vật chất, mà còn gắn với thời gian tạo lập, chu kỳ sinh trưởng, công năng khoa học, khả năng nhân giống và khả năng phục hồi.

Lấy ví dụ một cây giống đầu dòng nếu tính như một cây thông thường thì giá trị không lớn, nhưng để chọn tạo, khảo nghiệm, đánh giá, công nhận và duy trì được cây đó có thể mất nhiều năm. Một đàn giống hạt nhân nếu bị tiêu hủy trái pháp luật không chỉ làm mất số vật nuôi hiện có, mà còn làm mất nguồn vật liệu giống và gián đoạn cả chương trình chọn tạo giống.

Trong nghiên cứu khoa học cũng vậy, một mẫu vật, một chủng vi sinh vật hoặc một thí nghiệm đồng ruộng có thể được hình thành qua nhiều vụ sản xuất. Nếu một quyết định hành chính trái pháp luật làm gián đoạn thí nghiệm đúng thời điểm mùa vụ thì có thể phải chờ thêm một năm mới thực hiện lại được. Khi đó, thiệt hại không chỉ là giá trị vật chất của mẫu vật, mà còn là chi phí tái tạo, thời gian bị mất và phần kết quả nghiên cứu không thể phục hồi ngay.

"Đó có thể là cây đầu dòng, đàn giống hạt nhân, nguồn gen quý, chủng vi sinh vật, mẫu bệnh phẩm, vật liệu di truyền, bộ dữ liệu nghiên cứu, mẫu thí nghiệm hoặc sản phẩm nông nghiệp dễ hư hỏng", ĐBQH Nguyễn Thị Lan dẫn chứng.

Từ những dẫn chứng nêu trên, đại biểu đề nghị, bổ sung vào Luật một nguyên tắc, đó là đối với tài sản sinh học, dữ liệu, vật liệu và kết quả nghiên cứu khoa học, việc xác định thiệt hại phải xem xét chi phí tạo lập, chi phí tái tạo, thời gian phục hồi, chu kỳ sinh trưởng hoặc chu kỳ nghiên cứu, mức độ suy giảm công năng và thu nhập thực tế bị mất có đủ căn cứ chứng minh.

"Luật quy định nguyên tắc, Chính phủ hướng dẫn phương pháp định giá và cơ chế giám định chuyên ngành. Quy định như vậy không nhằm bồi thường những lợi ích mang tính suy đoán, mà nhằm bảo đảm nguyên tắc bồi thường đúng và đủ thiệt hại thực tế, kể cả khi thiệt hại đó không thể hiện đầy đủ bằng giá trị vật chất tại một thời điểm", ĐBQH Nguyễn Thị Lan nêu quan điểm.

Mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường trong quản lý hành chính

Bên cạnh đó, ĐBQH Nguyễn Thị Lan đề nghị, cần rà soát trách nhiệm bồi thường đối với trường hợp không thực hiện hoặc chậm thực hiện công vụ trái pháp luật. Theo đó, Điều 17 của dự thảo đã mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý hành chính, bao gồm xử phạt, cưỡng chế, thu hồi giấy phép, quản lý thuế, hải quan, đất đai, cạnh tranh, sở hữu trí tuệ và xử lý kỷ luật công chức trái pháp luật. Trong dự thảo cũng bổ sung một trường hợp đáng chú ý: Nhà nước phải bồi thường khi cơ quan có thẩm quyền không áp dụng hoặc áp dụng không đúng, không kịp thời biện pháp bảo vệ người tố cáo, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và người thân của họ.

"Quy định này cho thấy thiệt hại không chỉ phát sinh từ một quyết định sai hoặc một hành vi đã thực hiện, mà còn có thể phát sinh từ việc không thực hiện hoặc chậm thực hiện trách nhiệm công vụ. Đây là điểm rất tiến bộ, tuy nhiên trong thực tế, còn rất nhiều những trường hợp tương tự như vậy mà cần phải rà soát để đảm bảo luật bao phủ toàn diện", đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu cũng dẫn chứng từ thực tế có những hoạt động phụ thuộc rất chặt vào thời gian, cụ thể như đối với nông sản tươi sống, thời hạn xử lý thủ tục có thể quyết định trực tiếp đến chất lượng hàng hóa và khả năng thực hiện hợp đồng. Ví dụ, một doanh nghiệp đã nộp đầy đủ hồ sơ kiểm dịch hoặc kiểm tra chuyên ngành nhưng cơ quan có thẩm quyền chậm xử lý quá thời hạn pháp luật mà không có lý do chính đáng, làm lô rau quả bị hư hỏng hoặc không kịp xuất khẩu. Thiệt hại trong trường hợp này không phát sinh từ một quyết định hành chính sai, mà phát sinh từ việc không thực hiện công vụ đúng thời hạn.

Tương tự, việc chậm giải quyết trái pháp luật đối với hồ sơ bảo hộ giống cây trồng, sáng chế hoặc xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với kết quả nghiên cứu có thể làm mất cơ hội chuyển giao công nghệ hoặc thương mại hóa sản phẩm. "Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, bổ sung những trường hợp không thực hiện hoặc chậm thực hiện công vụ trái pháp luật mà trực tiếp gây thiệt hại lớn, thiệt hại không thể khắc phục hoặc làm mất cơ hội thực tế đã được xác lập", ĐBQH Nguyễn Thị Lan đề xuất.

Ngoài ra, đại biểu cũng đề nghị tiếp thu ý kiến của cơ quan thẩm tra về năng lực giải quyết bồi thường của chính quyền cấp xã. Đối với vụ việc phức tạp, liên quan đến nhiều người, nhiều lĩnh vực, mức bồi thường lớn hoặc cần giám định chuyên sâu, cần có cơ chế giao hoặc chuyển cho cơ quan cấp tỉnh giải quyết. Phân quyền phải đi cùng năng lực, nguồn lực và trách nhiệm thực hiện.

Tránh tình trạng "nhiều luật sửa một luật"

Thảo luận tại Tổ 1, ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà góp ý một số nội dung đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước về nguyên tắc áp dụng pháp luật (sửa đổi, bổ sung Điều 4), đại biểu hoàn toàn đồng tình với Phương án 1 do Chính phủ trình Quốc hội. Theo đại biểu, phương án này tạo ra sự linh hoạt lập pháp cần thiết để Quốc hội có thể phản ứng chính sách kịp thời trong các lĩnh vực đặc thù như quốc phòng, an ninh, đất đai, thuế. Quan trọng hơn, phương án này còn góp phần bảo đảm tính ổn định của Luật, tránh tình trạng "nhiều luật sửa một luật" khi có biến động ở các đạo luật chuyên ngành.

Đối với quy định sửa đổi, bổ sung khoản 9 Điều 17 về phạm vi trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực thuế, đại biểu đánh giá việc chuyển từ quy định liệt kê bốn nhóm hành vi sang quy định mang tính khái quát và dẫn chiếu sang Luật Quản lý thuế là bước tiến lớn. Quy định này phù hợp với điểm g khoản 1 Điều 38 Luật Quản lý thuế năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2026), bám sát nguyên tắc "gây thiệt hại trái pháp luật đến đâu thì bồi thường đến đó"; đồng thời, thể hiện đúng tinh thần của Hiến pháp về bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.

Đại biểu dẫn chứng thực tiễn giải quyết 3 vụ việc tại Bạc Liêu, Đắk Lắk và Vĩnh Phúc trước đây với tổng số tiền bồi thường hơn 3,8 tỷ đồng đã cho thấy các cơ quan có trách nhiệm bồi thường đều phải linh hoạt dẫn chiếu quy định của pháp luật về thuế để giải quyết. Do đó, đại biểu cho rằng quy định như dự thảo Luật vừa giải quyết triệt để những vướng mắc từ thực tiễn, vừa không mở rộng quá nhanh phạm vi trách nhiệm bồi thường trong lĩnh vực thuế.

Đối với quy định bổ sung tại Điều 3 và Điều 17, ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà nhận định đây là điểm sáng của dự thảo Luật, kịp thời thể chế hóa các chỉ thị, kết luận mới của Đảng về tăng cường bảo vệ người dám đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát kỹ để bảo đảm tính thống nhất với Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi).

Về tính nhân văn trong hoàn trả tiền bồi thường, đại biểu cho rằng quy định sửa đổi, bổ sung Điều 67 là chế định hợp lý, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật khi vẫn thu hồi đến 50% số tiền bồi thường đối với trường hợp có lỗi cố ý, vừa thể hiện tính nhân văn sâu sắc, góp phần giảm áp lực tâm lý cho đội ngũ cán bộ, công chức trong quá trình thi hành công vụ.