Hiệu quả chất vấn nhìn từ một tình huống tranh luận

Trong phiên chất vấn đối với lĩnh vực tài chính, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa bày tỏ không đồng tình với nhận định rằng các tập đoàn nước ngoài luôn sẵn lòng kết nối, chuyển giao công nghệ và hợp tác với doanh nghiệp nội địa. Theo đại biểu, thị trường vận hành bằng lợi ích kinh tế và khả năng kiểm soát rủi ro, chứ không chỉ bằng thiện chí hay những bản ghi nhớ, cam kết.

Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu thu hẹp dư địa của các ưu đãi thuế truyền thống, đại biểu đặt câu hỏi và cũng là gợi mở giải pháp với Bộ Tài chính về cơ chế cho phép doanh nghiệp FDI được khấu trừ thuế từ 150 - 200% đối với chi phí đào tạo, chuyển giao công nghệ và đặt hàng doanh nghiệp Việt Nam, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia Quỹ bảo lãnh tín dụng công nghiệp hay cơ chế cấp bù lãi suất thực chất...

Cách đặt vấn đề ấy cho thấy đại biểu không dừng ở việc chỉ ra hạn chế trong liên kết giữa hai khu vực doanh nghiệp, mà đi sâu vào bài toán thiết kế chính sách: Nhà nước cần sử dụng công cụ nào để khuyến khích doanh nghiệp FDI chia sẻ cơ hội, chi phí và trách nhiệm phát triển năng lực sản xuất trong nước? Đây cũng là yêu cầu quan trọng khi khu vực FDI không chỉ được kỳ vọng đóng góp vào vốn đầu tư, xuất khẩu và tăng trưởng, mà còn phải tạo ra tác động lan tỏa về công nghệ, nhân lực và năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, câu trả lời của Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cũng cho thấy cách tiếp cận không dừng ở giải trình hiện trạng. Bộ trưởng phân tích những giới hạn của ưu đãi thuế truyền thống khi áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển sang các cơ chế hỗ trợ phù hợp thông lệ quốc tế, tránh nguy cơ bị điều tra về thuế và phải gắn với kết quả đầu ra cụ thể.

Bộ trưởng cũng cho biết, định hướng này đã được thể hiện trong quá trình triển khai Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị và thể chế hóa trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ Hai theo hướng khuyến khích doanh nghiệp FDI phối hợp với các cơ sở nghiên cứu, đào tạo trong nước, thực hiện nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực, tạo ra sản phẩm cụ thể và tăng cường kết nối với doanh nghiệp Việt Nam.

Như vậy, từ đề xuất tạo đòn bẩy tài chính của đại biểu đến yêu cầu thiết kế cơ chế hỗ trợ gắn với kết quả đầu ra của Bộ trưởng, cuộc tranh luận đã mở ra hướng tiếp cận chính sách cụ thể hơn đối với bài toán liên kết FDI và doanh nghiệp trong nước. Hai cách tiếp cận có thể khác nhau về công cụ, nhưng cùng đặt trọng tâm vào việc chuyển những khuyến khích chung thành cơ chế có khả năng tạo ra kết quả thực chất.

Điều đáng ghi nhận ở tình huống tranh luận này không phải là một đề xuất đã được chấp thuận hay một vấn đề đã có ngay lời giải cuối cùng. Giá trị nằm ở cách vấn đề được đặt ra và tiếp nhận: đại biểu phản biện trên cơ sở thực tiễn, chủ động hiến kế; Bộ trưởng giải trình bằng những phân tích về điều kiện chính sách, đồng thời chỉ ra định hướng đang được nghiên cứu, thể chế hóa. Đó chính là biểu hiện của hoạt động chất vấn không chỉ nhằm truy đến cùng trách nhiệm, mà còn góp phần hoàn thiện chính sách.

Từ cuộc tranh luận trên có thể nhận thấy yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khi phát biểu mở đầu phiên chất vấn đã được cụ thể hóa ngay. Đại biểu không chỉ nêu vấn đề mà còn tìm kiếm phương án tháo gỡ; Bộ trưởng không chỉ trả lời câu hỏi mà còn làm rõ cơ sở chính sách, những giới hạn cần tính đến và hướng xử lý tiếp theo.

Tinh thần Quốc hội đồng hành cùng Chính phủ vì thế không nằm ở sự đồng thuận một chiều, càng không có nghĩa là giảm nhẹ giám sát hay né tránh phản biện. Đồng hành phải bắt đầu từ việc chỉ ra đúng vấn đề, tranh luận đến cùng trên tinh thần xây dựng và cùng tìm kiếm giải pháp khả thi. Quốc hội thực hiện đầy đủ quyền giám sát; Chính phủ và các cơ quan quản lý nghiêm túc giải trình, tiếp thu và tổ chức thực hiện những giải pháp đã xác định.

Hiệu quả cuối cùng của chất vấn phải được đo bằng chuyển biến trong thực tiễn: trách nhiệm có được thực hiện đến cùng, chính sách có được hoàn thiện, điểm nghẽn có được tháo gỡ hay không. Khi yêu cầu giám sát thực chất được chuyển hóa thành trách nhiệm của đại biểu và trách nhiệm của thành viên Chính phủ, phiên chất vấn không còn chỉ là một hoạt động giám sát, mà trở thành diễn đàn để Quốc hội và Chính phủ cùng kiến tạo lời giải cho những vấn đề đặt ra trong thực tiễn phát triển.