Gỡ nút thắt thể chế trong bảo vệ môi trường, tạo nền tảng cho phát triển bền vững

Bài 1: Pháp luật về bảo vệ môi trường trước yêu cầu phát triển mới

Trong bối cảnh nước ta đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026 - 2030 và cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, yêu cầu hoàn thiện thể chế về bảo vệ môi trường đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không chỉ là yêu cầu của quản lý nhà nước mà còn là điều kiện để bảo đảm phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.

Khi môi trường trở thành điều kiện của tăng trưởng

Xuyên suốt quá trình đổi mới và phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước luôn nhất quán quan điểm tăng trưởng kinh tế phải gắn với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Trên cơ sở đó, hệ thống chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường không ngừng được hoàn thiện nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 được Quốc hội khóa XIV thông qua tại Kỳ họp thứ Mười đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và phương thức quản lý môi trường. Luật thay đổi căn bản cách tiếp cận quản lý, lấy bảo vệ các thành phần môi trường và sức khỏe người dân làm mục tiêu xuyên suốt; đồng thời bổ sung nhiều công cụ quản lý hiện đại, tiệm cận thông lệ quốc tế.

Sau gần 5 năm thực hiện, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý nhà nước về môi trường. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành cũng cho thấy nhiều khó khăn, vướng mắc phát sinh.

Theo Báo cáo tổng kết thi hành Luật Bảo vệ môi trường giai đoạn 2020 - 2025, đây là đạo luật có nhiều chính sách mới, lần đầu tiên được triển khai tại Việt Nam nên quá trình xây dựng và ban hành văn bản quy định chi tiết đối với một số chính sách còn gặp lúng túng.

Bên cạnh đó, quy định về bảo vệ môi trường có sự giao thoa với nhiều hệ thống pháp luật khác, như đầu tư, đầu tư công, đất đai, xây dựng, dầu khí, điện lực, lâm nghiệp, khoáng sản... Trong khi đó, nhiều văn bản quy phạm pháp luật liên quan liên tục được rà soát, sửa đổi nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nên việc hoàn thiện chính sách về bảo vệ môi trường cũng phải điều chỉnh tương ứng để bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Sự phát triển nhanh của khoa học công nghệ và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng cũng đặt ra nhiều vấn đề mới trong bảo vệ môi trường cần được pháp luật kịp thời điều chỉnh.

Tại Văn kiện Đại hội XIV, Đảng ta xác định bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trung tâm, đặt ngang hàng với phát triển kinh tế và xã hội trong cấu trúc chiến lược; đồng thời đề ra định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2026 - 2030 theo hướng phát triển kinh tế gắn với bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ tài nguyên, môi trường và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Bối cảnh mới đòi hỏi hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường không chỉ thực hiện tốt chức năng kiểm soát ô nhiễm mà còn phải tạo lập khuôn khổ pháp lý thuận lợi cho quá trình chuyển đổi xanh, đổi mới công nghệ và phát triển bền vững.

Yêu cầu khách quan và lựa chọn chiến lược

Thực tiễn quốc tế cho thấy, chi phí môi trường có thể vượt xa lợi ích kinh tế nếu quá trình phát triển không đi đôi với kiểm soát ô nhiễm và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Trong điều kiện hiện nay, môi trường không còn được nhìn nhận là “cái giá phải trả cho tăng trưởng” mà đang trở thành một trong những điều kiện quyết định chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng bền vững ở mức hai con số trong giai đoạn 2026 - 2030, yêu cầu đặt ra không chỉ là bổ sung các quy định mới mà còn phải rà soát, tháo gỡ những bất cập đã bộc lộ trong quá trình thực thi pháp luật.

Khảo sát thực tế của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường tại một số địa phương và doanh nghiệp cho thấy, nhiều quy định hiện hành chưa theo kịp yêu cầu phát triển mới; một số cơ chế quản lý còn thiếu tính đồng bộ; nhiều công cụ quản lý môi trường cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng xanh và bền vững. Bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là lựa chọn chiến lược nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia; nâng cao chất lượng thu hút đầu tư nước ngoài, tăng cường tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ phục vụ sản xuất cũng như công tác bảo vệ môi trường.

Từ những yêu cầu thực tiễn đó, việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 là cần thiết nhằm kịp thời hoàn thiện thể chế về bảo vệ môi trường, khắc phục các bất cập phát sinh trong quá trình thi hành, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ với các luật có liên quan; qua đó, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong bảo vệ môi trường và kiến tạo cho sự phát triển bền vững trong giai đoạn mới. Việc sửa đổi luật cũng nhằm góp phần thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam về biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhấn mạnh, sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường 2020 là yêu cầu khách quan, xuất phát từ cả thực tiễn trong nước và bối cảnh quốc tế. Việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật không đơn thuần là "điều chỉnh kỹ thuật" mà là sự thể chế hoá kịp thời các quan điểm, chủ trương của Đảng đối với công tác bảo vệ môi trường: không đánh đổi môi trường sống lấy tăng trưởng kinh tế.