Gỡ nút thắt chỉ định thầu

Chỉ định thầu là một trong những hình thức lựa chọn nhà thầu đặc biệt, được áp dụng đối với một số trường hợp nhất định nhằm bảo đảm yêu cầu về tiến độ, tính cấp bách hoặc đặc thù của gói thầu. Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện chỉ định thầu cũng bộc lộ không ít hạn chế. Quy định về các trường hợp áp dụng chỉ định thầu và hạn mức giá trị gói thầu còn tương đối hẹp, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn hiện nay, nhất là đối với các dự án cần triển khai nhanh để thực hiện các chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước và các nhiệm vụ về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Tình trạng chia nhỏ gói thầu để đủ điều kiện áp dụng hình thức chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu thiếu cạnh tranh nếu không được kiểm soát chặt chẽ dễ phát sinh tiêu cực, lợi ích nhóm, gây thất thoát, lãng phí ngân sách nhà nước.

Theo quy định tại Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, các gói thầu có yêu cầu cấp bách phải thực hiện ngay, gói thầu cần thực hiện để bảo đảm tính kết nối, đồng bộ giữa các công trình theo chỉ đạo tại Nghị quyết của Quốc hội, Nghị quyết của Chính phủ, Quyết định, Chỉ thị, văn bản thông báo ý kiến của lãnh đạo Chính phủ được áp dụng hình thức chỉ định thầu.

Quy định là vậy, nhưng thực tiễn triển khai, Bộ Tài chính cho rằng, phát sinh một số gói thầu có chỉ đạo thực hiện ngay tại Nghị quyết, Kết luận, văn bản chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước, Ban chấp hành Đảng bộ, HĐND cấp tỉnh nhưng chưa được áp dụng chỉ định thầu.

Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành quy định: gói thầu thuộc dự toán mua sắm không hình thành dự án có giá gói thầu không quá 500 triệu đồng; gói thầu dịch vụ tư vấn thuộc dự án có giá gói thầu không quá 800 triệu đồng, gói thầu dịch vụ phi tư vấn, hàng hóa, xây lắp, hỗn hợp thuộc dự án có giá gói thầu không quá 2 tỷ đồng, thì được áp dụng chỉ định thầu. Nhiều Bộ, ngành, địa phương cho rằng, hạn mức chỉ định thầu này hiện không còn phù hợp với thực tiễn.

Để khắc phục điểm nghẽn này, dự thảo Nghị định đã sửa đổi theo hướng bổ sung các trường hợp chỉ định thầu gồm: gói thầu áp dụng chỉ định thầu theo chỉ đạo tại Nghị quyết, Kết luận, văn bản chỉ đạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước, Ban chấp hành Đảng bộ, HĐND cấp tỉnh; gói thầu thuộc dự án đầu tư công cần áp dụng hình thức chỉ định thầu để lựa chọn được nhà thầu thực hiện gói thầu đáp ứng tiến độ, chất lượng và hiệu quả của gói thầu, dự án; sửa đổi gói thầu xây dựng, mở rộng, nâng cấp các cơ sở dữ liệu để bao quát tất cả gói thầu (hàng hóa, tư vấn, hỗn hợp…) bảo đảm phù hợp với tính chất đặc thù của lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số...

Việc dự thảo Nghị định bổ sung một số trường hợp được áp dụng chỉ định thầu nhằm đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng và hiệu quả của dự án. Đây được xem là giải pháp nhằm tháo gỡ một trong những "nút thắt" lớn nhất hiện nay là tình trạng chậm tiến độ, chậm giải ngân vốn đầu tư công.

Cùng với đó, dự thảo nghị định cũng quy định nâng hạn mức áp dụng chỉ định thầu đối với gói thầu thuộc dự toán mua sắm không hình thành dự án từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng, gói thầu thuộc dự án (không phân biệt loại gói thầu) từ 2 tỷ đồng lên 3 tỷ đồng. Điều chỉnh này phù hợp với thực tiễn khi mặt bằng giá cả, chi phí đầu tư và quy mô các hoạt động mua sắm công đã có nhiều thay đổi.

Quy định mới góp phần tháo gỡ điểm nghẽn về thủ tục, tạo cơ chế linh hoạt để triển khai nhanh các dự án đầu tư công, dự án chuyển đổi số. Việc nâng hạn mức không có nghĩa là nới lỏng quản lý, mà nhằm tập trung nguồn lực quản lý nhà nước vào các gói thầu có quy mô lớn, tính chất phức tạp và rủi ro cao hơn. Việc sửa đổi các quy định về chỉ định thầu lần này phản ánh tư duy điều hành theo hướng kiến tạo, lấy hiệu quả thực hiện nhiệm vụ làm trung tâm.

Cơ chế thông thoáng không có nghĩa là buông lỏng. Chỉ định thầu là cơ chế đặc thù và tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải tăng cường công khai, minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư khi thực hiện chỉ định thầu. Cùng với đó, đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra và ứng dụng công nghệ số trong giám sát hoạt động đấu thầu và phải xử lý trách nhiệm nghiêm minh đối với các trường hợp xảy ra sai phạm. Có như vậy, mới phòng ngừa thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong triển khai dự án chỉ định thầu.