Giám sát từ cơ sở - khi quyền lực được đặt gần dân hơnBài 2: Từ “nghe báo cáo” đến đi thẳng vào thực địa
Pháp luật trao cho HĐND nhiều công cụ để giám sát, nhưng chất lượng giám sát không nằm ở số cuộc kiểm tra hay số trang báo cáo, mà ở khả năng nhìn đúng thực tế, làm rõ đúng vấn đề và tạo chuyển biến sau giám sát. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khi nhiều nhiệm vụ, thẩm quyền được đưa gần dân hơn, HĐND cấp xã càng phải chuyển mạnh từ “nghe báo cáo” sang khảo sát thực tế, đối thoại, kiểm chứng và theo dõi đến cùng việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát.
Kiểm chứng để nhìn đúng vấn đề
Theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025, HĐND thực hiện giám sát bằng nhiều hình thức: xem xét báo cáo; xem xét văn bản, chất vấn, giám sát chuyên đề; xem xét việc thực hiện nghị quyết về giám sát và theo dõi kiến nghị sau giám sát. Điều đó cho thấy, giám sát không chỉ diễn ra trên nghị trường và càng không thể dừng ở việc nghe báo cáo. Báo cáo cung cấp thông tin, nhưng thực địa mới giúp kiểm chứng thông tin và nhìn thấy vấn đề phía sau những con số.
Điều này đặc biệt quan trọng ở cấp xã, nơi chính quyền trực tiếp giải quyết những vấn đề sát sườn với đời sống nhân dân. Đất đai, xây dựng, đầu tư, môi trường, an sinh xã hội, cải cách hành chính hay kiến nghị cử tri… nhiều khi không thể đánh giá đầy đủ chỉ qua hồ sơ. Một công trình có thể được báo cáo đúng tiến độ nhưng ngoài thực tế còn dang dở; một kiến nghị có thể được xác định “đã trả lời” nhưng vấn đề của người dân vẫn chưa được giải quyết.
Thực tiễn tại xã Diễn Châu, Nghệ An là một ví dụ. Trong giám sát việc giải quyết kiến nghị cử tri, HĐND xã không chỉ xem báo cáo mà đeo bám, kiểm tra, tái giám sát những nội dung chưa được giải quyết hoặc giải quyết chưa đến cùng. Nhờ đó, một số vấn đề dân sinh kéo dài đã có chuyển biến cụ thể, trong đó có việc xử lý kiến nghị liên quan dự án nuôi tôm Anh Phi và khơi thông tuyến mương tiêu ách tắc kéo dài.
Không chỉ ở Diễn Châu, tại nhiều xã, phường sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khảo sát thực địa, đối thoại với người dân, làm việc trực tiếp với cơ sở và kiểm chứng hồ sơ đang trở thành những cách làm được chú trọng hơn trong giám sát. Từ đất đai, đầu tư công, môi trường đến giải quyết kiến nghị cử tri, nhiều địa phương đang chuyển từ “nghe để biết” sang “đi để thấy, hỏi để rõ và theo dõi để có kết quả”.
Điều quan trọng, đi thực địa không phải để “đi tìm sai”, mà để phân biệt rõ sai ở đâu, vướng ở đâu, trách nhiệm thuộc về ai và cần tháo gỡ bằng cách nào. Bởi vậy, một cuộc giám sát thực chất không chỉ hỏi “đã làm chưa?”, mà phải đi tiếp đến: “Làm như thế nào? Vì sao chưa làm được? Bao giờ hoàn thành? Cuối cùng, cần trả lời rõ người dân được hưởng lợi gì?”. Lấy thực tiễn làm thước đo, lấy trách nhiệm làm điểm đến và lấy sự chuyển biến trong đời sống nhân dân làm kết quả cuối cùng.
Thực sự chạm vào đời sống
Nếu khảo sát thực tế giúp HĐND nhìn đúng vấn đề thì chất vấn, giải trình và kiến nghị giúp làm rõ trách nhiệm và hướng xử lý.
Một cuộc giám sát hiệu quả phải trả lời được: nguyên nhân tồn tại, hạn chế ở đâu, trách nhiệm thuộc về ai, giải pháp nào cần thực hiện và thời hạn hoàn thành ra sao. Đó là lý do chất vấn và giải trình cần đi vào những vấn đề cụ thể, nhất là những nội dung cử tri quan tâm hoặc đã kéo dài. Hỏi đúng, hỏi sâu sẽ hạn chế những câu trả lời chung chung; yêu cầu rõ trách nhiệm, rõ thời hạn sẽ tạo cơ sở để theo dõi kết quả. Từ thực tiễn ở cơ sở, đại biểu HĐND xã Ia Púch, Gia Lai Triệu Ngọc Sơn cho rằng: hoạt động của đại biểu muốn thực chất phải bắt đầu từ việc bám địa bàn, nắm vấn đề từ cơ sở, lắng nghe ý kiến người dân và kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra kiến nghị.
Tuy nhiên, ngay cả khi kiến nghị đã được ban hành, hoạt động giám sát vẫn chưa kết thúc. Luật đã đặt ra yêu cầu HĐND tiếp tục xem xét việc thực hiện nghị quyết về giám sát, theo dõi, đôn đốc việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Đây chính là khâu quyết định giám sát có thực chất hay không. Bởi nếu sau mỗi cuộc giám sát, những tồn tại được chỉ ra nhưng không được khắc phục; những kiến nghị được ban hành nhưng không được theo dõi; những cam kết được đưa ra nhưng không được kiểm chứng, thì giám sát rất dễ trở thành một quy trình khép kín trên giấy.
Ngược lại, khi HĐND theo đến cùng một kiến nghị, kết quả giám sát sẽ trở thành động lực để cơ quan quản lý điều chỉnh cách làm, khắc phục bất cập và nâng cao trách nhiệm thực thi công vụ. Từ đó có thể hình thành một “vòng đời” giám sát thực chất: vấn đề được phát hiện từ cơ sở; HĐND thu thập, kiểm chứng thông tin; cơ quan chịu sự giám sát giải trình; kiến nghị được ban hành; việc thực hiện được theo dõi và người dân tiếp tục phản hồi về kết quả. Đây cũng là điểm khác biệt giữa “giám sát để biết” và “giám sát để thay đổi”.
Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khi cấp xã trở thành trung tâm trực tiếp tổ chức thực hiện nhiều nhiệm vụ quản trị, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. HĐND cấp xã phải trở thành một thiết chế chủ động phát hiện vấn đề, kiểm chứng thực tế và thúc đẩy trách nhiệm giải trình. Bởi vậy, từ “nghe báo cáo” đến “đi thẳng vào thực địa” là thay đổi tư duy về giám sát: lấy thực tiễn làm thước đo, lấy trách nhiệm làm điểm đến và lấy sự chuyển biến trong đời sống Nhân dân làm kết quả cuối cùng. Khi HĐND bước ra khỏi hội trường, đến tận công trình, khu dân cư, bộ phận một cửa hay những nơi người dân đang chờ một câu trả lời, hoạt động giám sát mới thực sự chạm vào đời sống và quyền lực được kiểm soát cũng từ đó gần dân hơn.
