Giải bài toán chất lượng nguồn nhân lực cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số

Nghịch lý thiếu nhân lực kỹ năng cao, người trẻ đứng ngoài việc làm và đào tạo

Theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính đã lưu ý, tăng trưởng hai con số nếu không dựa trên cải thiện năng suất sẽ khó chuyển thực chất sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu.

Theo Báo cáo của Chính phủ, năm 2027, mục tiêu tăng trưởng GDP được đặt ra ở mức từ 10% trở lên và năng suất lao động tăng 8,6%. Đây là những mục tiêu rất cao và cần thiết. Tuy nhiên, theo đại biểu, điều cần làm rõ không chỉ là năng suất tăng bao nhiêu mà còn là mức tăng đó đến từ đâu: từ chuyển dịch lao động, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hay chủ yếu từ tăng thêm vốn đầu tư?

Đại biểu cho rằng, có nhiều dấu hiệu cho thấy bài toán nguồn nhân lực cần được quan tâm sâu sắc và xử lý cấp bách hơn.

Trước hết, chất lượng kỹ năng của người lao động còn thấp so với yêu cầu của mô hình tăng trưởng mới. Quý III.2026, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt 30,4%. Trong khi đó, theo Báo cáo thẩm tra, lao động phi chính thức trong 9 tháng vẫn chiếm 61,5%. Thực trạng này đặt ra yêu cầu nâng cao nền tảng kỹ năng của lực lượng lao động để thích ứng nhanh hơn với công nghệ và sự dịch chuyển việc làm.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường lao động còn lớn. Riêng quý III.2026, có khoảng 1,6 triệu người từ 15 - 24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 11,2% số thanh niên.

Trong khi đó, Báo cáo thẩm tra tiếp tục ghi nhận tình trạng thiếu nhân lực kỹ năng cao trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và các ngành công nghệ cao. Nhiều doanh nghiệp phản ánh không tuyển dụng được lao động có tay nghề cao... "Đây là một nghịch lý: doanh nghiệp thiếu lao động có kỹ năng, trong khi một bộ phận đáng kể người trẻ lại đứng ngoài cả việc làm và đào tạo", đại biểu Hoàng Minh Hiếu nhận định.

Một thách thức khác là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến yêu cầu đào tạo lại trở nên cấp thiết. Khác với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây vốn tác động mạnh đến lao động phổ thông, AI tạo sinh có khả năng tác động trực tiếp đến lao động văn phòng và những công việc gắn với các tác vụ nhận thức lặp đi lặp lại.

Dẫn nghiên cứu của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố tháng 4.2026, đại biểu cho biết, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương cứ 5 người có 1 người, đang làm những công việc có khả năng chịu tác động của AI.

Đáng chú ý, mức độ tác động có sự phân hóa rõ rệt giữa các địa bàn. Các đô thị như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chỉ chiếm 24,3% tổng số việc làm cả nước nhưng lại tập trung tới 38% số việc làm có khả năng chịu tác động của AI.

Trên phạm vi toàn cầu, Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo đến năm 2030, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động có thể thay đổi và cứ 100 lao động thì có 59 người cần được đào tạo.

Áp lực nâng cao chất lượng nguồn nhân lực càng lớn khi mức sinh của Việt Nam năm 2025 chỉ còn 1,93 con trên một phụ nữ, trong khi thời kỳ cơ cấu dân số vàng được dự báo có thể kết thúc vào năm 2036.

Theo đại biểu, điều đó đồng nghĩa với việc dư địa tăng trưởng bằng cách gia tăng số lượng lao động sẽ ngày càng thu hẹp. Vì vậy, phải tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi người lao động thông qua nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động.

Lấy kỹ năng, việc làm và năng suất làm thước đo chất lượng đào tạo

Nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực là một trong ba đột phá chiến lược đã được Đảng xác định, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu cho rằng, kinh nghiệm của các nền kinh tế đã vượt qua bẫy thu nhập trung bình cho thấy, công nghiệp hóa luôn gắn liền với quá trình nâng cấp kỹ năng của lực lượng lao động.

Từ thực tiễn đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào dự thảo Nghị quyết nội dung giao Chính phủ bổ sung ước thực hiện năng suất lao động năm 2026. Đối với năm 2027, cần xây dựng rõ kịch bản về các nguồn tạo ra mức tăng năng suất lao động, trong đó phải lượng hóa đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). "Đây phải là cơ sở để Quốc hội giám sát chất lượng tăng trưởng, chứ không chỉ dựa vào tốc độ tăng trưởng", đại biểu nhấn mạnh.

Cùng với đó, cần chuyển chính sách phát triển nguồn nhân lực từ chú trọng chỉ tiêu “bao nhiêu người được đào tạo” sang thiên về đánh giá chất lượng lao động, như “đào tạo xong làm được việc gì, thu nhập bao nhiêu và năng suất tăng thế nào”.

Để thực hiện, đại biểu đề nghị sớm hoàn thiện cơ chế dự báo nhu cầu nhân lực; thiết lập cơ chế đặt hàng đào tạo giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; đồng thời công khai tỷ lệ có việc làm và thu nhập sau tốt nghiệp theo từng ngành đào tạo.

Đối với tác động của trí tuệ nhân tạo, cần có chương trình đào tạo lại và học tập suốt đời cho người lao động một cách có trọng tâm, trọng điểm; ưu tiên những nhóm nghề chịu tác động cao và người lao động có nguy cơ khó chuyển đổi việc làm.

“

Không nên đợi đến khi việc làm mất đi mới đào tạo lại; chính sách phải chủ động đi trước để thích ứng kịp thời đối với tác động của AI.

ĐBQH HOÀNG MINH HIẾU (NGHỆ AN)

Đại biểu cũng đề nghị đưa doanh nghiệp trở thành một chủ thể trung tâm của hoạt động đào tạo kỹ năng. Theo đó, cần nghiên cứu cơ chế khuyến khích mạnh hơn đối với chi phí doanh nghiệp bỏ ra để đào tạo, đào tạo lại người lao động; đồng thời gắn các chính sách hỗ trợ với kết quả đầu ra về kỹ năng, việc làm và năng suất.

Đặc biệt, với tính chất quan trọng của vấn đề phát triển nguồn nhân lực, đại biểu đề nghị Chính phủ sớm hoàn thành Đề án phát triển nguồn nhân lực quốc gia trong năm 2027 như đã đề cập trong Báo cáo của Chính phủ... Trên cơ sở đó, trong trường hợp cần thiết, nghiên cứu trình Quốc hội sửa đổi các luật có liên quan hoặc ban hành một nghị quyết riêng về cơ chế, chính sách đột phá phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng suất lao động ngay trong năm tới.