Đưa ẩm thực trở thành ngành độc lập trong công nghiệp văn hóa

Sức hút lớn nhưng thiếu chính sách hỗ trợ

Nhất trí với các chính sách trong dự thảo Luật, ĐBQH Phạm Phú Bình cho rằng, dự thảo đã cụ thể hóa chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, từ góc độ ngoại giao văn hóa, đại biểu nhận thấy tiềm năng và sức mạnh của văn hóa ẩm thực chưa được khai thác tương xứng.

Theo đại biểu, văn hóa ẩm thực không đơn thuần là những món ăn ngon mà còn là một hệ sinh thái văn hóa, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế và sức ảnh hưởng quốc gia. Dẫn kinh nghiệm quốc tế, đại biểu cho biết, chiến lược ngoại giao ẩm thực đã góp phần đưa số lượng nhà hàng Thái Lan trên thế giới từ 5.500 lên hơn 15.000, trở thành một trong những nguồn thu ngoại tệ quan trọng. Hàn Quốc cũng sử dụng kim chi và các sản phẩm K-food để lan tỏa văn hóa, gia tăng sức mạnh mềm trên trường quốc tế.

Đối với Việt Nam, những sản phẩm như phở, bánh mì, cà phê ngày càng được biết đến rộng rãi. Dẫn các bảng xếp hạng và xu hướng tìm kiếm du lịch quốc tế, đại biểu cho biết, ẩm thực Việt Nam đang nhận được sự quan tâm lớn của du khách. Theo bảng xếp hạng TasteAtlas được đại biểu viện dẫn, Việt Nam đứng thứ 16 trong số 100 nền ẩm thực được đánh giá cao trên thế giới.

Từ thực tế những chuyến công tác nước ngoài, đại biểu Phạm Phú Bình chia sẻ: các cửa hàng phở, bánh mì Việt Nam đã xuất hiện tại nhiều thành phố lớn, thậm chí cả những địa phương nhỏ. Trong một lần đến thành phố nhỏ ở Romania, đại biểu bất ngờ khi thấy cửa hàng bánh mì Việt Nam thu hút đông khách xếp hàng mua. Các sản phẩm OCOP, cà phê Việt Nam cũng ngày càng được lựa chọn làm quà tặng cho bạn bè quốc tế... Tuy nhiên, theo đại biểu, đang tồn tại nghịch lý giữa sức hút của thương hiệu ẩm thực Việt Nam với thực trạng kinh doanh ẩm thực Việt Nam ở nước ngoài.

Tại khoản 2 Điều 2 của dự thảo, ẩm thực được xếp chung trong nhóm “Du lịch văn hóa, ẩm thực”, tức được nhìn nhận như một phần của sản phẩm gắn với du lịch văn hóa. Theo đại biểu, cách phân loại này chưa tạo cơ sở cho những chính sách đặc thù hỗ trợ ngành ẩm thực phát triển độc lập.

Đại biểu nhận xét, chính sách hiện nay dường như mới chú trọng “xuất khẩu tại chỗ”, giới thiệu ẩm thực cho du khách quốc tế đến Việt Nam, trong khi chưa quan tâm tương xứng đến việc chủ động đưa thương hiệu ẩm thực Việt ra nước ngoài.

Mặc dù có nhiều nhà hàng Việt Nam tại Hoa Kỳ, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các thị trường khác, hoạt động kinh doanh vẫn chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, hộ gia đình, thiếu kết nối. Việt Nam cũng chưa có chính sách hỗ trợ xây dựng mạng lưới những “đại sứ ẩm thực” ở nước ngoài.

Đáng chú ý, đại biểu chỉ ra: Điều 34 của dự thảo đã có chính sách sử dụng ngân sách nhà nước hỗ trợ chi phí cho các đoàn làm phim, nghệ sĩ nước ngoài sử dụng bối cảnh Việt Nam, nhưng chưa có cơ chế tương ứng để hỗ trợ doanh nghiệp, nghệ nhân Việt Nam đưa sản phẩm và mô hình kinh doanh ẩm thực thuần Việt ra thị trường quốc tế. Theo đại biểu, chính sách đang chú trọng thu hút nguồn lực từ bên ngoài vào Việt Nam mà chưa quan tâm tương xứng đến việc hỗ trợ đưa thương hiệu ẩm thực Việt ra nước ngoài.

Một bất cập khác được đại biểu đề cập là nguy cơ mất lợi thế trong bảo hộ sở hữu trí tuệ. Dù Điều 26 có quy định về thương hiệu quốc gia, dự thảo chưa tính đến đầy đủ các rào cản kỹ thuật xuyên biên giới. Những trường hợp liên quan đến việc đăng ký nhãn hiệu nước mắm Phú Quốc, cà phê Buôn Ma Thuột ở nước ngoài là bài học được đại biểu viện dẫn để nhấn mạnh yêu cầu có cơ chế hỗ trợ đăng ký, bảo hộ quốc tế đối với các sản phẩm ẩm thực mang giá trị văn hóa.

Bên cạnh đó, việc gộp ẩm thực vào du lịch văn hóa có thể khiến chính sách ưu đãi đầu tư tại Điều 32 thiên về các dự án bất động sản du lịch, khu nghỉ dưỡng văn hóa, thay vì quan tâm tương xứng đến cơ sở sản xuất nông sản, thực phẩm đặc sản và các mô hình nhượng quyền ẩm thực, khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực này.

Dẫn quy mô ngành ẩm thực trong nước khoảng 760.000 tỷ đồng với hơn 333.000 điểm bán, đại biểu cho rằng, tiềm năng và năng lực của các cơ sở kinh doanh ẩm thực Việt Nam là rất lớn, song còn thiếu cơ chế hỗ trợ và hành lang pháp lý để vươn ra thị trường quốc tế.

Tạo đòn bẩy đưa thương hiệu ẩm thực Việt ra thế giới

Từ những bất cập trên, ĐBQH Phạm Phú Bình đề xuất 4 nhóm sửa đổi, bổ sung nhằm tạo cơ sở pháp lý phát triển công nghiệp văn hóa ẩm thực.

Cụ thể, tại khoản 2 Điều 2, đại biểu đề nghị tách ẩm thực thành một ngành độc lập, không gộp chung với du lịch văn hóa. Việc xác định rõ vị trí của ẩm thực trong các ngành công nghiệp văn hóa sẽ tạo cơ sở xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp với đặc thù của lĩnh vực này.

Đối với khoản 2 Điều 8 về hoạt động phát triển hệ sinh thái, đại biểu kiến nghị bổ sung chính sách hỗ trợ xây dựng bản đồ số ẩm thực Việt Nam; thiết lập mạng lưới nhà hàng ẩm thực Việt Nam đạt chuẩn phục vụ quốc tế; thúc đẩy thương mại hóa, nhượng quyền các thương hiệu ẩm thực cốt lõi ra thị trường nước ngoài.

Theo đại biểu, quy định này sẽ tạo cơ sở pháp lý để đầu tư hạ tầng số, phát triển các giải pháp số chuyên biệt cho ẩm thực Việt Nam, đồng thời kết nối nguồn cung nông sản trong nước với nhu cầu thị trường quốc tế.

Đối với Điều 24 về sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, đại biểu đề nghị bổ sung quy định giao Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành danh mục các món ăn và nguyên liệu di sản ẩm thực quốc gia trọng điểm.

Theo đó, các sản phẩm như phở, bánh mì, cà phê, nước mắm truyền thống có thể được xem xét đưa vào danh mục, tạo cơ sở để doanh nghiệp đầu tư sản xuất, phát triển thương hiệu và tiếp cận chính sách ưu đãi đầu tư, ưu đãi thuế theo Điều 32.

Đặc biệt, tại Điều 34 về hỗ trợ chi phí sản xuất cho các dự án công nghiệp văn hóa có giá trị kinh tế cao, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế ngân sách nhà nước hỗ trợ không hoàn lại một phần chi phí thực tế cho các tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam tổ chức tuần lễ văn hóa ẩm thực quốc gia ở nước ngoài hoặc thành lập chuỗi cơ sở ẩm thực thuần Việt tại thị trường quốc tế.

Đối với các chuỗi cơ sở ẩm thực ở nước ngoài, đại biểu đề xuất điều kiện sử dụng từ 60% nguyên liệu nông sản có nguồn gốc Việt Nam trở lên để được xem xét hỗ trợ.

Theo đại biểu, chính sách này sẽ tạo đòn bẩy kinh tế, khuyến khích dòng vốn tư nhân đầu tư phát triển các chuỗi ẩm thực Việt Nam ở nước ngoài, đồng thời mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản trong nước.

Cho rằng việc phát triển công nghiệp văn hóa hiện đang tập trung nhiều vào sản xuất phim và các tác phẩm nghệ thuật, đại biểu ví von: “Một bộ phim đôi khi chỉ nóng được vài tuần lễ, một bài hát có lẽ cũng chỉ vài tháng là rớt khỏi danh sách hàng đầu; nhưng các sản phẩm ẩm thực lại có sức sống dài lâu”... Từ đó, đại biểu mong muốn dự thảo Luật tiếp tục được hoàn thiện, tạo điều kiện thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa ẩm thực phát triển mạnh mẽ hơn.